III CZP 15/76

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana J. przeciwko Helenie J. o ustalenie własności nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łomży postanowieniem z dnia 14 stycznia 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wchodzi w skład dorobku małżeństwo (art. 32 § 1 k.r.o.) nieruchomość, której własność nabyta została w trybie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. nr 27, poz. 250) i w czasie trwania ustroju wspólności małżeńskiej, jeżeli przesłanką nabycia własności była nieformalna umowa darowizny zawarta również w czasie trwania tego ustroju, ale wyłącznie przez jednego z małżonków, na rzecz którego organ administracyjny wydał decyzję stwierdzającą nabycie własności?" udzielił następującej odpowiedzi:Nieruchomość, co do, której właściwy organ administracji państwowej stwierdził w czasie trwania ustroju wspólności małżeńskiej nabycie na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. nr 27, poz. 250) przez jednego z małżonków, nie wchodzi w skład majątku dorobkowego, jeżeli przesłanką nabycia własności była nieformalna umowa darowizny dokonana tylko na rzecz tego małżonka (art. 33 pkt 2 k.r.o.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wynikało na tle następującego stanu faktycznego:Strony zawarły związek małżeński w roku 1940 i małżeństwo ich trwało do roku 1975.W spadku po pierwszym mężu pozwanej, Janie R., pozostało gospodarstwo, rolne, które Sąd Powiatowy w Wysokiem Mazowieckiem postanowieniem z 19.XII.1961 r. przyznał - dokonując fizycznego podziału - pozwanej i dwojgu jej dzieciom z pierwszego małżeństwa.Po dokonaniu działu spadku syn pozwanej, Edmund R., darował jej swoją część tego gospodarstwa nieformalną umową, wyraźnie wyłączając z tej darowizny powoda, z uwagi na istniejące pomiędzy stronami konflikty.Stosownie do tej umowy Powiatowa Komisja d/s Uwłaszczeń w Wysokiem Mazowieckiem prawomocną decyzją z 9.I.1973 r. stwierdziła, że pozwana z mocy art. 1. ust. 1 ustawy z 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych stała się właścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni 6,47,80 ha i współwłaścicielką z córką Ireną J. działki siedliskowej o powierzchni 0,65,30 ha, położonych we wsi C.W pozwie powód domagał się ustalenia, że powyższe nieruchomości stanowią majątek dorobkowy stron.Wyrokiem z 24.IX.1975 r. Sąd Rejonowy w Zambrowie powództwo oddalił.Rozpoznając rewizję powoda od tego wyroku Sąd Wojewódzki w Łomży przedstawił przytoczone wyżej zagadnienie prawne, jako budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Brzmienie przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. nr 27, poz. 250) pozwala - mimo użycia w nim słów "z mocy samego prawa" - na wniosek, że zamiarem ustawodawcy było uregulowanie własności gospodarstw rolnych stosownie do nieformalnych umów, o jakich mowa jest w tym przepisie i wywołanie skutków wynikających z ich treści. Odnosi się to m.in. również do określenia kręgu osób uprawnionych z nieformalnych umów sprzedaży, zmiany, darowizny, o dożywocie lub innych umów o przeniesienie własności, a także do skutków w zakresie wspólności ustawowej (art. 31 i nast. k.r.o.).Sposób nabycia nieruchomości przyjęty w hipotezie art. 1 ust. 1 ustawy (ex lege) nie osłabia wniosku o zamierzonym zakresie oddziaływania na skutki tego unormowania. Należy bowiem mieć na względzie cele, jakie spełniać miała ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, określone najogólniej w samej jej nazwie, jak i to, że potrzebę takiego uregulowania wywołała konieczność uporządkowania zagmatwanych niejednokrotnie sytuacji w zakresie własności nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych, wynikłych przede wszystkim z nieformalnego obrotu takimi nieruchomościami, dostosowanego do każdorazowych potrzeb i sytuacji życiowej kontrahentów. Taki zamiar ustawodawcy potwierdzają też dalsze przepisy omawianej ustawy (por. art. 4 ust. 1, art. 5, art. 8 i 9).Tak pojmowane zamierzenia ustawodawcy w zakresie uregulowania własności gospodarstw rolnych determinują odpowiedź na przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne.Według przyjętego w art. 32 § 1 k.r.o. unormowania dorobkiem małżonków są przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez małżonków lub przez jednego z nich. W skład dorobku nie wchodzą jednak m.in. przedmioty majątkowe nabyte przez jednego z małżonków drogą dziedziczenia zapasu lub darowizny, chyba że spadkobierca lub darczyńca inaczej postawił (art. 33 pkt 2 k.r.o.). Zasadą więc jest, że przedmioty majątkowe nabyte przez jednego z małżonków w drodze darowizny nie wchodzą w skład dorobku. Wyjątkowo, gdy darczyńca postanowił obdarować obojga małżonków pozostających we wspólności ustawowej, przedmiot darowizny wejdzie w skład ich dorobku. Konsekwencją przyjętego wyżej założenia, że zamiarem ustawodawcy było uregulowanie własności nieruchomości rolnych odpowiednio do treści nieformalnych umów jest wniosek, że umowy takie, choć nieformalne, winny wywoływać skutki wynikające z ich treści. Oznacza to, że nieformalna darowizna nieruchomości dokonana na rzecz jednego tylko z małżonków pozostających we wspólności ustawowej może prowadzić do nabycia tej nieruchomości w trybie art. 1 ust. 1 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych jedynie przez tego z małżonków, który miał odnieść korzyść z tej wadliwej czynności. Gdy zaś majątek nabyty przez jednego z małżonków drogą darowizny stanowi majątek odrębny małżonka obdarowanego (por. powołany wyżej art. 33 pkt 2 k.r.o.), należało na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie prawne odpowiedzieć jak w sentencji.