I CR 83/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Trybulski (sprawozdawca). Sędziowie SN: H. Dąbrowski, Z. Kołodziej. SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Aleksandra N. i Lecha T. przeciwko Skarbowi Państwa - Urząd m. st. Warszawy o 1.527.516 zł na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 6 stycznia 1977 r. uchylił zaskarżony wyrok w częściach zasądzających ponad kwoty po 100.000 zł z odsetkami na rzecz każdego z powodów oraz w części orzekającej o kosztach procesu i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie wniosków stron o przyznanie kosztów postępowania rewizyjnego;oddalił rewizję w pozostałej części.Uzasadnienie faktycznePowodowie Aleksander N. i Lech T. żądali zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa (Urząd Miasta Stołecznego W.) po 816.441 zł z odsetkami dla każdego z powodów. Twierdzili przy tym, że na podstawie promesy z dnia 6.X.1949 r. pozwany zobowiązał się do ustanowienia na ich rzecz prawa własności czasowej gruntu położonego w Warszawie przy ul. M. nr 32, pod warunkiem, że powodowie wzniosą na nim w terminie do dnia 31.XII.1950 r. określoną budowlę. Powodowie wznieśli budynek na tym gruncie, jednakże decyzją ostateczną z dnia 10.IV.1969 r. odmówiono przyznania im prawa wieczystego użytkowania tego gruntu, w związku z czym powodowie dochodzą równowartości wzniesionych budynków.Pozwany Skarb Państwa wnosił o oddalenie powództwa, zarzucając, że powodowie nie dotrzymali warunków promesy, gdyż zamiast domu jednorodzinnego lub małego domu mieszkalnego wznieśli budynek czterokondygnacyjny, którego budowę finansowali z funduszów społecznych (RSW "Prasa"), wobec czego promesa wygasła, własność budynków przeszła na Skarb Państwa, a powodowie mogliby dochodzić jedynie odszkodowania przewidzianego w przepisach art. 8 i 9 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279 z późn. zmian.).Sąd Wojewódzki w Warszawie wyrokiem z dnia 6.I.1977 r. zasądził od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz każdego z powodów po 763.798 zł z 8% od dnia 6 grudnia 1975 r. i częściowymi kosztami procesu oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd ustalił, że zgodnie z promesą powodowie wznieśli na wspomnianym gruncie w umówionym terminie do dnia 31.XII.1950 r. budynek dwukondygnacyjny zgodny z dokumentacją i projektem technicznym.Umową z dnia 21.VII.1950 r. powodowie wynajęli ten budynek na okres do dnia 20.X.1960 r. RSW "Prasa" za zapłatą kwoty 17 mln zł w daw. wal., w której mieścił się zarówno czynsz najmu, jak i pokrycie kosztów przystosowania budynku do potrzeb najemcy. RSW "Prasa" użytkowała ten budynek do czerwca 1968 r. i wtedy przekazano go Skarbowi Państwa. Jeszcze w dniu 28.VIII.1964 r. pozwany stwierdził, że promesa jest nadal aktualna, budynek nie został przejęty na własność Państwa, sprawa zaś przyznania powodom prawa wieczystego użytkowania gruntu zostanie załatwiona w terminie późniejszym. Dopiero decyzją z dnia 10.IV.1969 r. odmownie załatwiono wniosek powodów o ustanowienie tego prawa. Powodom przysługuje do pozwanego roszczenie z art. 405 k.c., a ponieważ wzbogacenie pozwanego nastąpiło dopiero z chwilą przejęcia budynku od RSW "Prasa", roszczenie powodów do chwili wniesienia pozwu w dniu 6.XII.1975 r. nie uległo przedawnieniu dziesięcioletniemu przewidzianemu w art. 118 zd. 2 k.c. Opierając się na opinii biegłego, sąd ustalił wartość tego wzbogacenia według stanu i cen z 1969 r. na kwotę 1.527.599 zł, która powodom należy się po połowie.Od wyroku tego pozwany Skarb Państwa wniósł rewizję, żądając jego zmiany i oddalenia powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nieuzasadniony jest zarzut, iż do roszczeń powodów odnosi się art. 9 powołanego wyżej dekretu przewidujący, że odszkodowanie za budynki, o których mowa w art. 8, ustala miejska komisja szacunkowa, a wypłata nastąpi w miejskich papierach wartościowych. Wspomniany dekret nie tylko regulował prawo własności gruntów na obszarze m. st. Warszawy i własność budynków znajdujących się na tych gruntach w chwili wejścia w życie dekretu, lecz ponadto w celu przyspieszenia odbudowy Warszawy przez osoby prywatne przewidywał możność przyznania im wieczystej dzierżawy lub prawa zabudowy, przy czym wydawane w tym celu promesy uzależniały przyznanie tych praw od wzniesienia określonego budynku. Możność stosowania przepisów art. 8 i 9 dekretu do budynków nowo wzniesionych na podstawie promesy przekreślałoby te intencje dekretu, gdyż nikt nie chciałby inwestować w odbudowę własnych funduszów i robocizny wobec perspektywy, iż w razie nieprzyznania mu wspomnianych praw do gruntu otrzyma za budynek odszkodowanie ustalone przez miejską komisję szacunkową i wypłacone w miejskich papierach wartościowych, zwłaszcza że ani wówczas, ani do tej pory nie wydano przewidzianego w art. 9 rozporządzenia wykonawczego o zasadach i sposobie ustalenia tych odszkodowań.Wspomniany dekret mówi o budynkach dwukrotnie: w art. 5, gdzie stwierdza, że budynki znajdujące się na gruntach określonych w art. 1 pozostają własnością dotychczasowych właścicieli, i w art. 8 stwierdzającym, że w razie nieprzyznania wieczystej dzierżawy lub prawa zabudowy (obecnie użytkowania lub użytkowania wieczystego) budynki położone na gruncie przechodzą na własność Państwa za odszkodowaniem określonym w art. 9. Należy z tego wnioskować, iż przepisy art. 5 i 8 pozostają z sobą w takim związku, że wprawdzie na podstawie art. 5 dotychczasowy właściciel gruntu zachował własność budynków, jeżeli jednak nie zostanie mu przyznane prawo użytkowania lub wieczystego użytkowania gruntów, traci prawo własności tych budynków na rzecz Skarbu Państwa (art. 8), który wypłaci mu jedynie odszkodowanie przewidziane w art. 9 dekretu.W związku z tym należy uznać, że przepisy art. 8 i 9 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279) odnoszą się jedynie do budynków wymienionych w art. 5 dekretu, a nie do budynków wzniesionych po wejściu dekretu w życie.Brak również podstaw do uznania, że wspomniany przepis art. 9 powinien być stosowany zgodnie z postanowieniami promesy z dnia 6 października 1949 r. Promesa ta wprowadza różne sankcje na wypadek niewykonania jej warunków i niedotrzymania terminów budowy i stwierdza, że "wysokość kosztów z tytułu rozpoczętych robót budowlanych w wypadku ich zasadności będzie określona przez Zarząd Miejski m. st. Warszawy (...), zaś przypadająca kwota odszkodowania będzie wypłacana przez Zarząd Miejski w m. st. Warszawy w miejskich papierach wartościowych przewidzianych w art. 9 dekretu z dnia 26 października 1945 r.".Wynika z tego w sposób oczywisty, iż przepis art. 9 dekretu mógłby z mocy promesy mieć zastosowanie jedynie do przypadków, gdy budowa została rozpoczęta, lecz nie ukończona, podczas gdy w tej sprawie budynek został wzniesiony.Pozwany powołuje się na niedotrzymanie przez powodów warunków promesy, w szczególności co do rodzaju budynku, terminu ukończenia jego budowy i użycia funduszów RSW "Prasa". W myśl promesy niedotrzymanie takich warunków skutkować będzie anulowanie promesy.Otóż niezależnie od tego, czy powodowie uchybień takich dopuścili się w 1950 r., należy stwierdzić, że w dniu 28.VIII.1964 r. pozwany stwierdził, iż promesa jest nadal skuteczna. Powodowie zresztą nie dochodzą praw przyrzeczonych im promesą, których im odmówiono decyzją ostateczną z dnia 10.IV.1969 r., lecz zwrotu nakładów na gruncie dokonanych na mocy promesy.Trafnie Sąd Wojewódzki uznał, iż podstawę prawną roszczeń powodów stanowią przepisy kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu, przy czym chodzić będzie o szczególną formę bezpodstawnego wzbogacenia, jaką jest nienależne świadczenie (art. 410 k.c.). W chwili wznoszenia budowli na gruncie pozwanego powodowie byli zobowiązani do tego z mocy promesy, z chwilą zaś wydania decyzji z dnia 10.IV.1969 r. zamierzony cel tego ich świadczenia nie został osiągnięty. Wobec odmowy ustanowienia prawa wieczystego użytkowania na rzecz osób, które po uzyskaniu promesy wzniosły budynek na położonym w Warszawie gruncie stanowiącym własność Państwa, Skarb Państwa obowiązany jest zwrócić tym osobom wartość korzyści uzyskanej kosztem tych osób według stanu i cen z daty jej uzyskania (art. 406 i 410 k.c.).Powodom należy się więc od pozwanego zwrot wartości budynków według stanu i cen z 1969 r. w takim zakresie, w jakim pozwany korzyść tę odniósł kosztem powodów. Rewizja nie podnosi zarzutów odnośnie do ustalenia, że budynek przedstawiał w 1969 r. wartość 1.527.599 zł. Jak jednak stwierdzono, pozwany zobowiązany jest do zwrócenia powodom tej części korzyści, którą uzyskał kosztem powodów. Otóż z materiału sprawy wynika, iż powodowie część robót wykonali z funduszów uzyskanych na ten cel (poza czynszem) od RSW "Prasa". Wprawdzie w umowie najmu nie określono, jaka część z wypłaconej powodom kwoty 17 mil. zł w dawn. wal. przypada na czynsz, a jaka na koszty robót adaptacyjnych, powód Aleksander N. przyznał jednak, że około 60% tej kwoty zużyto na te cele. Ponieważ powodowie nie mogą żądać od Skarbu Państwa zwrotu korzyści uzyskanej przez niego kosztem RSW "Prasa", należy przeprowadzić dowód z opinii biegłego i ustalić - przy ewentualnym zastosowaniu art. 322 k.p.c. - jaka część globalnych kosztów wzniesienia budynków w latach 1949/1950 została pokryta z funduszów RSW "Prasa" (poza czynszem), i o taką część obniżyć ustaloną kwotę 1.527.599 zł. Nie ulega jednak wątpliwości, że nawet przy ewentualnym bardzo znacznym wkładzie RSW "Prasa" w koszty budowy, roszczenie powodów jest już uzasadnione co najmniej do kwoty 200.000 zł.Skoro świadczenie powodów stało się nienależne dopiero w 1969 r. i w tym roku (lub w czerwcu 1968 r.) pozwany objął budynek w swe władanie, a pozew został wniesiony w dniu 6.XII.1975 r., roszczenie powodów nie uległo 10-letniemu przedawnieniu przewidzianemu w art. 118 zd. 2 k.c. Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 388 § 1 i art. 387 k.p.c.).