VI KZP 22/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: H. Kempisty, dr K. Mioduski, J. Polony, A. Pyszkowski, K. Wagner (sprawozdawca), Z. Ziemba.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Ferenc.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Józefa G. i innych, oskarżonych z art. 200 § 1 oraz art. 202 § 1 i § 2 k.k., po rozpoznaniu w dniu 7 stycznia 1975 r. przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 18 maja 1974 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy kodeks postępowania karnego, a w szczególności art. 334 § 1, art. 337 § 1 i 2 oraz art. 338 § 1 tego kodeksu uprawniają sąd orzekający do odczytania wyjaśnień współoskarżonego, który zmarł w toku postępowania przygotowawczego, mimo sprzeciwu tej strony, której wyjaśnienia te dotyczą?"i po wysłuchaniu prokuratora i obrońców oskarżonych na podstawie art. 390 § 2 k.p.k.uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePytanie prawne powstało na tle następującej sytuacji: Osoba przesłuchana w charakterze podejrzanego w postępowaniu przygotowawczym zmarła przed wniesieniem aktu oskarżenia. Protokół zawierający jej wyjaśnienia został ujawniony na rozprawie i potraktowany jako fragment postępowania dowodowego. Skargi rewizyjne oskarżonych zarzuciły obrazę art. 337 k.p.k.Wyjaśnienia oskarżonego są również w stosunku do współoskarżonych osobowym środkiem dowodowym. Przeprowadzenie dowodu z takich wyjaśnień odbywać się musi z zachowaniem zasady bezpośredniości. Oznacza to konieczność bezpośredniego przesłuchania oskarżonego przez sąd orzekający i zakaz sięgania do dowodów pośrednich, np. do znajdujących się w aktach protokołów z wyjaśnieniami oskarżonego.Kodeks postępowania karnego jednak dopuszcza wyjątki od tej zasady - w art. 334 § 1, art. 337 § 2 i art. 338. Wyjątki te uzasadnione są:a) postawą oskarżonego przesłuchiwanego bezpośrednio (odmowa złożenia wyjaśnień, składanie wyjaśnień odmiennych niż poprzednio, powołanie się na niepamięć) - art. 334 § 1 k.p.k.;b) taką samą postawą przesłuchiwanego bezpośrednio świadka lub spowodowaną obiektywnymi przyczynami niemożnością przybycia świadka na rozprawę, jeżeli świadek składał uprzednio wyjaśnienia w charakterze oskarżonego - art. 337 § 2 k.p.k.;c) zgodnością poglądów sądu i zainteresowanych stron, że bezpośrednie przeprowadzenie dowodu z wyjaśnień oskarżonego nie jest niezbędne - art. 338 k.p.k.Omówione wyżej przepisy nie są przydatne do rozstrzygnięcia wątpliwości, o których mowa w pytaniu. Przepis art. 334 § 1 k.p.k. bowiem dotyczy oskarżonego obecnego na rozprawie, art. 337 § 2 k.p.k. stosuje się nie do oskarżonego, lecz do świadka, wreszcie art. 388 k.p.k. wiąże się z alternatywą: albo bezpośrednie przesłuchanie, albo odczytanie wyjaśnień. Przepisy dotyczące oskarżonego zakładają więc jego bezpośrednie przesłuchanie lub możliwość takiego przesłuchania.Pytanie postawione zostało w innej sytuacji. Zgon osoby podejrzanej, która złożyła wyjaśnienia, przekreśla możliwość jej przesłuchania, a wyjaśnienia jej, utrwalone w protokole, stają się dokumentem pochodzącym z martwej już ręki. Do dowodu z takiego dokumentu nie odnoszą się ograniczenia co do ujawnienia protokołów przesłuchań podyktowane zasadą bezpośredniości i cytowane wyżej przepisy wyjątkowe. Realizacja zasady bezpośredniości następuje przez możliwie największe zbliżenie do pierwotnego dowodu. Takie maksymalne zbliżenie stanowi odczytanie dokumentu, jakim jest protokół zawierający wyjaśnienia podejrzanego, który zmarł po ich złożeniu, a nie np. odtwarzanie tych wyjaśnień w drodze dopuszczenia dowodu z zeznań świadka, który przesłuchiwał podejrzanego.Podstawa prawna do odczytania omawianego dokumentu mieści się w art. 339 § 2 k.p.k., zamykającym katalog przepisów określających, co może być przedmiotem postępowania dowodowego na rozprawie. Jeżeli bowiem dokument ten utrwalający wyniki przesłuchania podejrzanego w postępowaniu przygotowawczym stanowi środek dowodowy o charakterze osobowym dopóty, dopóki podejrzany żyje, a po jego śmierci staje się dokumentem procesowym, to uznać trzeba, że w sytuacji ostatnio wymienionej należy on do dokumentów w rozumieniu art. 339 § 2 k.p.k. Nic nie przemawia za uniemożliwieniem sądom dostępu do dowodu z takiego dokumentu, który może zawierać ważne i jedyne informacje świadczące zarówno za tezami oskarżenia, jak i przeciwko nim. Wyeliminowanie tego materiału dowodowego mogłoby utrudnić lub nawet uniemożliwić realizację celów określonych w art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k.Jest rzeczą oczywistą, że ocena dowodu z takiego dokumentu musi być szczególnie ostrożna. Wyjaśnienia podejrzanego składane we własnej sprawie mogły mieć charakter subiektywny i treść ich mogła być podyktowana interesami procesowymi podejrzanego, który nie ponosi za nią żadnej odpowiedzialności. Co więcej, sąd orzekający pozbawiony jest możności skontrolowania wartości dowodowej tych wyjaśnień przez bezpośrednie przesłuchanie. Konieczność ostrożnej oceny nie uzasadnia jednak eliminacji omawianego dokumentu z materiału dowodowego.