III CZP 29/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława i Zofii małżonków R. przeciwko Henryce Ł., Stanisławowi G., Jerzemu K. o 13.207,56 zł po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 31 grudnia 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalne jest rozliczenie pomiędzy współwłaścicielami sumy pieniężnej uzyskanej z wywłaszczenia części nieruchomości w sytuacji, gdy następnie po wypłacie odszkodowania nastąpiło uwłaszczenie ich, w granicach faktycznie użytkowanych części, na mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W sytuacji, gdy fizycznie wyodrębniona część nieruchomości rolnej, znajdująca się w wyniku nieformalnych umów o podział tej nieruchomości w samoistnym posiadaniu jednego ze współwłaścicieli, zostanie wywłaszczona, a należne odszkodowanie zostanie wypłacone wszystkim współwłaścicielom w stosunku do ich udziałów, pozostała część nieruchomości stanowi nadal przedmiot współwłasności, a otrzymane przez współwłaścicieli tytułem odszkodowania za wywłaszczenie kwoty nie podlegają rozliczeniu. Jeżeli objęta współwłasnością część nieruchomości zostanie następnie nabyta na własność przez niektórych współwłaścicieli na podstawie przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), pozostałym współwłaścicielom przysługują spłaty na warunkach przewidzianych w art. 6 tej ustawy. Orzekanie o spłatach stosownie do przepisu art. 12 ust. 2 powołanej ustawy należy do właściwych organów administracyjnych. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie powstało na tle następującego stanu faktycznego:Strony były współwłaścicielami nieruchomości położonej w Ł. przy ulicy Przybyszewskiego nr 176, którą przed laty podzieliły między sobą do faktycznego użytkowania. W 1966 r. wydzielona powodom i faktycznie przez nich użytkowana część nieruchomości została wywłaszczona na rzecz Skarbu Państwa i odszkodowanie zostało wypłacone wszystkim współwłaścicielom w stosunku do ich udziałów we współwłasności. Na skutek wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) pozwani uzyskali własność użytkowanych dotychczas bez formalnego tytułu części nieruchomości w trybie art. 1 tej ustawy.W ten sposób ustała współwłasność nieruchomości, powodowie zaś, którzy utracili na skutek wywłaszczenia użytkowaną przez siebie część nieruchomości, otrzymują tylko część odszkodowania obliczoną w stosunku do ich udziału we współwłasności, dochodzą w pozwie od pozostałych współwłaścicieli reszty odszkodowania za wywłaszczenie, jakie otrzymali z tytułu współwłasności nieruchomości.Sąd Powiatowy oddalił powództwo, a Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę w postępowaniu rewizyjnym, przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia objęte pytaniem zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały, Sąd Najwyższy wyszedł z następujących założeń:Stosownie do art. 23 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. Nr 18, poz. 94) w brzmieniu obowiązującym w 1966 r. (art. 24 w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 22 listopada 1973 r. - tekst jednolity: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64) odszkodowanie za wywłaszczenie wypłaca się właścicielowi. Gdy więc nieruchomość wywłaszczona stanowiła współwłasność dwóch lub więcej osób, odszkodowanie wypłaca się wszystkim współwłaścicielom w stosunku do ich udziałów.Odnosi się to również do sytuacji, gdy przedmiotem wywłaszczenia jest wyodrębniona część nieruchomości stanowiącej współwłasność dwóch lub więcej osób.Na powyższy sposób repartycji odszkodowania nie ma wpływu okoliczność, że nieruchomość w drodze porozumienia między współwłaścicielami została podzielona pomiędzy nimi do odrębnego faktycznego użytkowania, taki bowiem nieformalny podział quoad usum nie zmienia stosunku współwłasności, a zatem współwłaściciele stosownie do wyżej powołanych przepisów są nadal uprawnieni do uzyskania odszkodowania za wywłaszczenie zarówno całej, jak i części nieruchomości.Na skutek wywłaszczenia części nieruchomości przedmiot współwłasności ulega zmniejszeniu o część, która uległa wywłaszczeniu, natomiast udziały współwłaścicieli we współwłasności pozostałej części nieruchomości nie ulegają zmianie. W rezultacie więc każdy ze współwłaścicieli pierwotnej nieruchomości pozostaje współwłaścicielem takiej samej części ułamkowej nieruchomości zmniejszonej oraz otrzymuje taki sam udział w odszkodowaniu za część nieruchomości objętą wywłaszczeniem.Nasuwa się natomiast zagadnienie będące centralnym punktem przedstawionego pytania, jaki wpływ na opisany stan prawny może mieć okoliczność, że wywłaszczona część nieruchomości znajdowała się na skutek podziału quoad usum w posiadaniu jednego ze współwłaścicieli, który został pozbawiony przysługującego mu na podstawie umowy użytkowania wydzielonej części nieruchomości.Należy stwierdzić, że sytuacja prawna takiego współwłaściciela również nie jest odmienna od sytuacji pozostałych współwłaścicieli. Otrzymuje on udział w odszkodowaniu odpowiadający udziałowi we współwłasności nieruchomości i jednocześnie zachowuje udział we współwłasności pozostałej części nieruchomości. Wprawdzie traci prawo użytkowania wydzielonej części nieruchomości, lecz nabywa za to prawo do udziału w dochodach z pozostałej części nieruchomości, znajdującej się w użytkowaniu pozostałych współwłaścicieli, z których to dochodów musiał uprzednio zrezygnować w zamian za wydzielenie mu quoad usum odrębnej części nieruchomości.Powyższe rozważania prowadzą więc do wniosku, że w opisanej sytuacji również nie następuje pomiędzy współwłaścicielami rozliczenie ani z tytułu wypłaconego odszkodowania za wywłaszczenie ani z tytułu utraty przez współwłaściciela w związku z wywłaszczeniem użytkowania wydzielonej części nieruchomości. Natomiast przysługują mu jako współwłaścicielowi pozostałej części nieruchomości wszystkie prawa wynikające ze współwłasności, przewidziane w art. 198 i nast. k.c.Jednakże powyższy stan prawny ulega całkowitej zmianie w sytuacji, gdy pozostali współwłaściciele uzyskują wyłączną własność użytkowanych przez siebie części nieruchomości w trybie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250). Ten nowy stan prawny wprowadza do stosunków prawnych między współwłaścicielami istotną zmianę. W zakresie bowiem, w jakim nastąpiło uwłaszczenie użytkowanych przez współwłaścicieli części nieruchomości, ustaje współwłasność, a stosunki pomiędzy współwłaścicielami, którzy korzystają z dobrodziejstw ustawy, a pozostałymi współwłaścicielami są regulowane przepisami art. 6 powołanej ustawy.Stosownie do tego przepisu współwłaścicielom, którzy utracili współwłasność nieruchomości, w razie istnienia przewidzianych w nim przesłanek przysługują spłaty. O przyznaniu spłat rozstrzygają stosownie do art. 12 ustawy właściwe organa administracyjne do spraw rolnych.Powyższe rozważania prowadzą do udzielenia na przedstawione pytanie odpowiedzi zamieszczonej w sentencji uchwały.