III CRN 356/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Szachułowicz.Sędziowie SN: H. Ciepła (spr.), A. Wielgus.Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Koszczyszyn.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 11 listopada 1988 r. na rozprawie sprawy Wacława P. z udziałem Ireny P. o podział majątku dorobkowego na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL nr (...) od postanowienia Sądu Rejonowego w Kamiennej Górze z dnia 27 lipca 1987 r., sygn. akt (...) postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie w części dotyczącej wartości gospodarstwa rolnego, przydzielenia go na własność uczestniczce (pkt I - 1, 2, pkt III), zasądzającej spłaty (pkt IV); orzekającej o kosztach (pkt V) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w Kamiennej Górze do ponownego rozpoznania i orzeczenia o wpisie do rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Kamiennej Górze postanowieniem z dnia 27 listopada 1987 r. dokonał podziału majątku dorobkowego Ireny i Wacława małżonków P. w ten sposób, że na wyłączną własność wnioskodawcy W.P. przyznał składniki majątkowe wartości 103.000 zł, a uczestniczce I.P. pozostałe składniki majątkowe wraz z gospodarstwem rolnym i zasądził od niej na rzecz wnioskodawcy spłatę w kwocie 773.225 zł, płatną w 10 ratach półrocznych.Postanowienie to nie zostało zaskarżone w zwykłym trybie i nie zawiera uzasadnienia. Zaskarżył je Prokurator Generalny PRL rewizją nadzwyczajną i zarzucając rażące naruszenie art. 46 k.r. w zw. z art. 1070 k.c. oraz art. 212 § 2 i 214 § 1 k.c., art. 1071 k.c. w związku z art. 23 § 1 k.p.c. oraz naruszenie interesu PRL wniósł o uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut rażącego naruszenia powołanych w rewizji nadzwyczajnej przepisów prawa jest uzasadniony.Do podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku (art. 46 k.r.o. i art. 567 § 3 k.p.c.). Jednakże do podziału nieruchomości rolnej, która była objęta wspólnością ustawową, stosuje się, ze względu na art. 216 § 2 k.c., przepisy szczególnie dotyczące zniesienia współwłasności takiej nieruchomości, a mianowicie art. 213-218 k.c. Według tych przepisów zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej przez podział między współwłaścicielami może nastąpić tylko z zachowaniem przepisów o podziale takiej nieruchomości w razie przeniesienia własności (art. 163 k.c.).Jeżeli zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej przez podział między współwłaścicielami, jak w przedmiotowej sprawie, nie jest dopuszczalne, własność nieruchomości winna być przyznana temu ze współwłaścicieli, który odpowiada warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności. To zaś określa art. 160 § 1 k.c., według którego nabywca nieruchomości rolnej musi stale pracować w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej, bądź posiadać kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego.Z zebranego materiału wynika, że uczestniczka postępowania warunkom tym nie odpowiada. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu było rozważenie innych sposobów wyjścia z niepodzielności, a więc przyznanie nieruchomości wnioskodawcy, a gdyby ten nie spełniał warunków do jej otrzymania wchodziłoby w grę porozumienie stron co do sprzedaży nieruchomości osobie posiadającej kwalifikacje, a następnie sprzedaż według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.Z akt sprawy wynika, że wnioskodawca aktualnie uprawia z tego gospodarstwa tylko działkę przyzagrodową, reszta gruntów leży odłogiem z uwagi na szkody wyrządzane przez zwierzynę leśną. Taka przerwa w prowadzeniu gospodarstwa zgodnie z § 3 pkt 3 rozporządzenia w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 z późn. zm.), nie stanowi przeszkody do uznania, że wnioskodawca spełnia warunki z art. 160 § 1 k.c. Jednakże okoliczność, że gospodarstwa tego nie chce on prowadzić, daje podstawę do potraktowania go tak, jak osobę nie spełniającą warunków przewidzianych dla nabycia nieruchomości rolnej. Ratio legis przepisów o zniesieniu współwłasności gospodarstwa rolnego jest pozostawienie go w rękach tego ze współwłaścicieli, który chce je prowadzić i ma do tego wymagane kwalifikacje. W konsekwencji tych rozważań należy dojść do wniosku, że w sprawie ma zastosowanie art. 217 k.c.Powołany przez rewidującego przepis art. 212 § 2 k.c. zawiera tylko ogólną regułę, w myśl której, jeżeli rzecz nie da się podzielić, może być albo przyznana jednemu ze współwłaścicieli, albo sprzedana stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Natomiast szczegółowe unormowania co do tego, kiedy nieruchomość rolna może być sprzedana, zawiera przepis art. 217 k.c. i dlatego ten przepis winien być w sprawie zastosowany, oczywiście jeżeli wnioskodawca nadal nie będzie wyrażał zgody na przyznanie mu gospodarstwa.Wychodząc z odmiennego założenia i przyznając gospodarstwo uczestniczce postępowania naruszył Sąd Rejonowy przepis art. 214 k.c. przeto zaskarżone postanowienie uchylono (art. 422 § 2 k.p.c.). Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie przepis art. 421 § 2 k.c. Zaskarżone postanowienie bowiem narusza również interes PRL, polegający na pozostawieniu ziemi w rękach osób mających kwalifikacje do jej racjonalnego uprawiania.