III CRN 11/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Trybulski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Zbigniewa M. o podział majątku wspólnego, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 10 marca 1967 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w części oddalającej rewizję Stanisławy I voto M. II voto P. od orzeczenia objętego punktem drugim postanowienia Sądu Powiatowego w Kazimierzy Wielkiej z dn. 17.XI.1966 r. oraz powyższe postanowienie tegoż Sądu Powiatowego w części zasądzającej od Stanisławy I voto M. II voto P. na rzecz Zbigniewa Andrzeja M. tytułem spłaty kwotę 108.976 zł i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Powiatowemu w Kazimierzy Wielkiej do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWe wniosku z dnia 18 lutego 1954 r. złożonym do Sądu Powiatowego w Pińczowie - Wydział Zamiejscowy w Kazimierzy Wielkiej małoletni Zbigniew M. - twierdząc, że z mocy testamentu Władysława M. z dnia 15 maja 1952 r. jest jego wyłącznym spadkobiercą - żądał zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego we wsi K., stanowiącego współwłasność małż. Stanisławy I voto M. II voto P. i zmarłego spadkodawcy Władysława M.Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego po spadkodawcy Władysławie M., zmarłym w dniu 16 maja 1962 r., stwierdzone zostało prawomocnym postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 8 lipca 1966 r. wyłącznie na rzecz wnioskodawcy Zbigniewa M. Sąd Powiatowy w Kazimierzy Wielkiej postanowieniem z dnia 17 listopada 1966 r. dokonał "podziału majątku wspólnego" w ten sposób, że całe będące przedmiotem współwłasności gospodarstwo rolne, bliżej oznaczone w tym postanowieniu, przyznał - na wyłączną własność - Stanisławie I voto M. II voto B. i zasądził od niej na rzecz wnioskodawcy Zbigniewa Andrzeja M. tytułem spłaty kwotę 108.976 zł, płatną w 5 równych ratach rocznych do dnia 30 czerwca każdego roku. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 10 marca 1967 r. oddalił rewizje wniesione od wymienionego orzeczenia Sądu Powiatowego zarówno przez wnioskodawcę, jak i przez uczestniczkę postępowania Stanisławę I voto M. II voto B.Prokurator Generalny PRL złożył w dniu 11.I.1968 r. od obu ostatnich postanowień - w części zasądzającej na rzecz Zbigniewa M. tytułem spłaty kwotę 108.976 zł - rewizję nadzwyczajną i zarzucając rażące naruszenie art. 3 § 2 i art. 619 § 1 k.p.c. w związku z art. 216 § 1 pkt 2 k.c. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wnosił o uchylenie w części, zasądzającej na rzecz Zbigniewa M. od Stanisławy I voto M. II voto B. kwotę 108.976 zł, postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 10 marca 1967 r. wraz z poprzedzającym je postanowieniem Sądu Powiatowego w Kazimierzy Wielkiej z dnia 17 listopada 1966 r. i o przekazanie sprawy w powyższym zakresie temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut naruszenia art. 619 § 1 k.p.c. w związku z art. 216 § 1 pkt 2 k.c. jest trafny. Sądy błędnie zastosowały w sprawie art. 1075 § 1 k.c. w związku z art. 46 k.r.o. Wprawdzie art. 46 k.r.o. nakazuje do podziału majątku stosować odpowiednio przepisy o dziale spadku, jednakże art. 1035 k.c. z kolei nakazuje odpowiednie stosowanie przepisów o wspólności w częściach ułamkowych (art. 195-221 k.c.) z zachowaniem przepisów art. 1036-1046 k.c. Powołane w ten sposób przepisy art. 213-219 k.c. regulują w sposób wyczerpujący zagadnienie zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej. W związku z tym do podziału takiej nieruchomości, która była objęta wspólnością ustawową, stosuje się te przepisy, a nie przepisy art. 1070 i nast. k.c. Wykładnię tę potwierdza brzmienie art. 216 § 2 k.c.Zbigniew M. odziedziczył udział Władysława M. w gospodarstwie rolnym, które było objęte wspólnością ustawową, jedynie z mocy przepisu art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. w związku z art. LVI § 2 przep. wprow. k.c., albowiem - jako urodzony w dniu 17.VII.1946 r. - był w dniu 5.VII.1963 r. małoletni i uczęszczał do Technikum Łączności w K. Z ustaleń obu Sądów nie wynika, żeby Zbigniew M. w chwili zniesienia współwłasności pracował w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bądź też żeby był trwale niezdolny do pracy (art. 216 § 1 pkt 1 i 3 k.c.). Bezsporne jest też, że w chwili tej był on już pełnoletni i że wskutek powołania go do odbycia zasadniczej służby wojskowej przerwał naukę w Technikum. Ta ostatnia okoliczność nie może jednak mieć decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia, czy przysługują mu uprawnienia do spłat z mocy art. 216 § 1 pkt 2 k.c. Podobnie bowiem jak w wypadkach przedstawionych w § 13 ust. 2 pkt 3 rozp. Rady Min. z dn. 23.II.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304) nie zalicza się do przerwy w pracy w gospodarstwie rolnym przerwy wynikłej z przyczyn niezależnych od współwłaściciela, a w szczególności z powodu odbywania obowiązkowej służby wojskowej - również przerwa w uczęszczaniu do szkoły wywołana odbywaniem obowiązkowej służby wojskowej nie uzasadnia utraty uprawnień z art. 216 § 1 pkt 2 k.c., jeżeli tylko współwłaściciel po odbyciu tej służby podjął naukę zawodu lub uczęszcza do szkół w warunkach określonych w § 15 cyt. rozp.Niewyjaśnienie tych okoliczności uzasadnia zarzut rażącego naruszenia art. 619 § 1 k.p.c. w związku z art. 216 § 1 pkt 2 k.c., zasądzenie zaś spłat z gospodarstwa rolnego na rzecz współwłaściciela, który nie wykazał posiadania uprawnień do otrzymania tych spłat, co w konsekwencji może prowadzić do bezpodstawnego obciążenia właściciela gospodarstwa rolnego obowiązkiem spłacenia przeszło 100.000 zł, narusza również interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.W tym stanie rzeczy, ze względu na konieczność dokonania dalszych ustaleń co do posiadania przez Zbigniewa M., po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej, kwalifikacji z art. 216 § 1 pkt 2 k.c., należało orzec jak w sentencji (art. 422 § 2 k.p.c.). Gdyby się okazało, że Zbigniew M. nie odbył jeszcze obowiązkowej służby wojskowej, to Sąd Powiatowy powinien rozważyć celowość zawieszenia postępowania w zakresie będącym przedmiotem ponownego rozpoznania do czasu wydania przez władze wojskowe decyzji o zwolnieniu Zbigniewa M. ze służby wojskowej (art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.).