I CR 185/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Wasilkowska. Sędziowie SN: W. Kuryłowicz, Z. Świeboda (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej w B. przeciwko Józefowi G. o zapłatę 130.500 zł, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 16 marca 1977 r.zmienił zaskarżony wyrok tylko w ten sposób, że zasądzoną nim kwotę 130.500 zł z odsetkami obniżył do kwoty 30.000 zł z odsetkami oddalając powództwo w pozostałym zakresie;zniósł wzajemnie koszty procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Białymstoku wyrokiem z dnia 16.III.1977 r. zasądził od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa (Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w B.) sumę 130.500 zł z odsetkami. Sąd ten ustalił, że wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 18.III.1976 r. pozwany został skazany za to, że w dniu 2.VIII.1975 r. w M. w zamiarze pozbawienia życia Jana S. uderzył go ostrzem siekiery w głowę, powodując rozległe obrażenia głowy i zranienia mózgu prowadzące do powstania dużego stopnia obrzęku mózgu oraz wylewów krwawych do mostu Varola, wskutek czego nastąpił zgon. Decyzją z dnia 21.X.1975 r. Dyrektora Departamentu Finansów MSW w związku ze śmiercią starszego sierżanta Jana S. - na wniosek Komendanta Wojewódzkiego MO w B. - zostało przyznane jednorazowe odszkodowanie żonie zmarłego Zofii S. i trojgu dzieciom w kwocie 130.500 zł.Sąd Wojewódzki uznał, że z mocy art. 441 § 3 k.c. Skarbowi Państwa przysługuje roszczenie zwrotne w stosunku do pozwanego - sprawcy zabójstwa. Kwota 130.500 zł nie jest nadmiernym odszkodowaniem, jeżeli się uwzględni, że Jan S. łożył na utrzymanie żony i trojga dzieci, których sytuacja życiowa znacznie się pogorszyła.W rewizji pozwany wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez obniżenie zasądzonego odszkodowania do kwoty 87.000 zł przy rozłożeniu jej na stosowne raty.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Nie było sporne w sprawie, że śmierć funkcjonariusza Jana S. nastąpiła wskutek wypadku pozostającego w związku z pełnieniem służby w Milicji Obywatelskiej.Wedle art. 6, 8 i 10 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w Milicji Obywatelskiej (Dz. U. Nr 53, poz. 345) m.in. małżonkowi i dzieciom zmarłego funkcjonariusza przysługuje odszkodowanie w kwotach ściśle w ustawie określonych. W szczególnie uzasadnionych przypadkach Minister Spraw Wewnętrznych lub organ przez niego upoważniony może przyznać członkom rodziny zmarłego funkcjonariusza odszkodowanie wyższe. Niezależnie od tego świadczenia członkom rodziny przysługuje odszkodowanie za utratę, zniszczenie lub uszkodzenie w wypadku przedmiotów osobistego użytku.Pozwany Skarb Państwa wypłacił żonie i trojgu dzieciom zmarłego funkcjonariusza kwotę 130.500 zł (art. 6 ust. 2 i 5 ustawy), nie licząc sumy odszkodowania za utracone, zniszczone lub uszkodzone przedmioty osobistego użytku funkcjonariusza (art. 10 ustawy), uznając, że st. sierżant Jan S. wzorowo pełnił służbę w organach MO.Przepisy powołanej ustawy nie dają jednak bezpośredniej odpowiedzi na pytanie, czy Skarb Państwa, który dokonał wypłaty odszkodowania, jest uprawniony do zwrotnego dochodzenia świadczeń wypłaconych małżonkowi i dzieciom zmarłego w związku ze służbą funkcjonariusza w MO. Jednakże do przemilczenie ustawodawcy nie może prowadzić do wniosku, że roszczenia regresowe do sprawcy szkody z tytułu wypłaconego odszkodowania nie przysługują Skarbowi Państwa. Zagadnienie zwrotu świadczeń z tytułu zaopatrzenia emerytalnego wypłacanych funkcjonariuszowi MO lub członkom ich rodzin w razie śmierci żywiciela reguluje ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 12, poz. 70) zmieniona ustawą z dnia 16 grudnia 1972 r. zmieniającą ustawę o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i ich rodzin (Dz. U. Nr 53, poz. 344), która m.in. w art. 37 i 43 ust. 1 odsyła do przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, a mianowicie do ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.). Wymieniona ostatnio ustawa określa obowiązek zwrotu organowi rentowemu równowartości świadczeń należnych od tego organu osobom uprawnionym, jeżeli choroba, niezdolność do pracy lub śmierć są następstwem okoliczności uzasadniających odpowiedzialność nie uspołecznionego zakładu pracy lub innej osoby w myśl przepisów prawa cywilnego (art. 122). Przepisów tych nie stosuje się jednak do odszkodowania wypłaconego przez Skarb Państwa małżonkowi i dzieciom zmarłego na skutek wypadku pozostającego w związku ze służbą funkcjonariusza MO. Ustawa z dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w MO obejmuje zupełnie inny zakres świadczeń niż ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym. Dlatego rozstrzygnięcie należy oprzeć na innej podstawie prawnej.Ustawodawca, przewidując odszkodowanie od Skarbu Państwa dla funkcjonariuszy MO i ich rodzin w razie wypadków w związku ze służbą w MO, dał wyraz uznania dla trudnej i odpowiedzialnej pracy funkcjonariuszy MO, których obowiązki zostały szczegółowo ujęte w art. 15-20 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o stosunku służbowym funkcjonariuszy MO (Dz. U. Nr 53, poz. 69), zmienionej ustawą z dnia 16 grudnia 1972 r. (Dz. U. Nr 53, poz. 344), oraz potrzebie realnego zapewnienia funkcjonariuszom lub ich rodzinom otrzymania stosownych świadczeń. Nie oznacza to, że brak ustawowego uregulowania kwestii regresu wyłącza go w stosunku do sprawcy szkody. Nie ulega wątpliwości, że rodzina zmarłego funkcjonariusza ma w tym przypadku roszczenie w stosunku do pozwanego sprawcy szkody na zasadach prawa cywilnego (art. 446 k.c.). Nie byłoby zrozumiałe, dlaczego pozwany, sprawca szkody, miałby być w takim przypadku zwolniony od zwrotu świadczenia, jakie spełnił powodowy Skarb Państwa. Podstawę prawną dochodzonego przez Skarb Państwa roszczenia należy upatrywać w przepisie art. 411 § 3 k.c. mającego zastosowanie w drodze analogii. Przepis ten jest bliski rozpatrywanej sytuacji faktycznej, zawiera hipotezę obejmującą podobną sytuację. Artykuł 441 § 3 k.c. przewiduje bowiem, że ten, kto naprawił szkodę, za którą jest odpowiedzialny mimo braku winy, ma zwrotne roszczenie do sprawcy, jeżeli szkoda powstała z winy sprawcy.Reasumując należy stwierdzić, że Skarb Państwa, wypłacający funkcjonariuszowi MO lub jego rodzinie odszkodowanie na podstawie ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w Milicji Obywatelskiej (Dz. U. Nr 53, poz. 345) jest upoważniony do zwrotnego dochodzenia świadczeń od sprawcy szkody na zasadzie art. 441 § 3 k.c.Górną granicą odpowiedzialności sprawcy szkody w procesie regresowym jest to, co byłby on obowiązany świadczyć bezpośrednio poszkodowanemu na podstawie przepisów prawa cywilnego. W takim wypadku sąd, określając wysokość odszkodowania, obowiązany jest kierować się także zasadami przewidzianymi w art. 440 k.c.Uwzględniając ciężką sytuację materialną i rodzinną sprawcy szkody (gospodarstwo rolne o powierzchni 2,69 ha), poważną chorobą żony i matki, 4 dzieci, Sąd Najwyższy uznał, że poszkodowani (żona i dzieci zmarłego funkcjonariusza) mogliby mieć przyznane od sprawcy szkody łącznie sumę 30.000 zł.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 390 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i obniżył zasądzone odszkodowanie do kwoty 30.000 zł, oddalając powództwo w pozostałym zakresie. Wprawdzie pozwany zaskarżył wyrok Sądu Wojewódzkiego jedynie w części uwzględniającej powództwo ponad kwotę 87.000 zł, ale wobec stwierdzenia naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego (art. 440 i 441 § 3 k.c.), Sąd Najwyższy mógł - stosownie do art. 381 k.p.c. - wyjść poza granice rewizji.Częściowe uwzględnienie powództwa uzasadnia zniesienie wzajemnie między stronami kosztów procesu (art. 100 k.p.c.).