III CZP 50/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Olejniczak, St. Rudnicki. SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Franciszka F. z udziałem Janiny K. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 28 kwietnia 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. "Czy w świetle art. 5 k.c., art. 42, 46 k.r.o. i art. 567 § 1, art. 623 i nast., 688 k.p.c. dopuszczalne jest podzielenie wkładu budowlanego w spółdzielczym zrzeszeniu budowy domów jednorodzinnych w ten sposób, że każdemu uczestnikowi przydziela się pół wkładu budowlanego wraz z ekspektatywą uzyskania spółdzielczego prawa do połowy domku jednorodzinnego z uwagi na to, że wartość wybudowanego już domku jednorodzinnego jest znacznie większa od wkładu budowlanego?"udzielił następującej odpowiedzi:Podział wkładu budowlanego w spółdzielczym zrzeszeniu budowy domów jednorodzinnych, wchodzącego w skład wspólności ustawowej małżeńskiej, może nastąpić również w ten sposób, że każdemu z małżonków przydziela się połowę wkładu budowlanego wraz z ekspektatywą nabycia prawa do połowy domu jednorodzinnego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy postanowieniem z dnia 28.IV.1977 r. ustalił, że w skład dorobku stron, powstałego w czasie trwania ich małżeństwa, wchodzi m.in. wkład budowlany w spółdzielczym zrzeszeniu budowy domów jednorodzinnych w wysokości 246.968 zł 50 gr, przy czym dokonując podziału przyznał każdej stronie połowę wkładu budowlanego wraz z ekspektatywą uzyskania spółdzielczego prawa do połowy domu jednorodzinnego. W rewizji wnioskodawca wniósł o zmianę orzeczenia przez przyznanie mu całego wkładu budowlanego z ustanowieniem spłaty na rzecz uczestniczki postępowania. Skarżący podkreślił m.in., że rozwiązanie przyjęte przez Sąd Rejonowy faktycznie nie dzieli majątku, lecz stwarza "przymusową" współwłasność dla byłych małżonków. Jak wynika z pisma Wojskowego Spółdzielczego Zrzeszenia Budowy Domów Jednorodzinnych "B" z dnia 6.IV.1977 r. skierowanego do Sądu Wojewódzkiego, wnioskodawca, który jest członkiem Spółdzielczego Zrzeszenia, dokonał w dniu 29.IV.1977 r. przyjęcia na podstawie protokołu przekazania nowo wybudowanego przez Spółdzielnię domu, a w dniu następnym dokonał zameldowania całej rodziny, nie wyłączając byłej żony -uczestniczki niniejszego postępowania sądowego. Pozostał więc jeszcze do załatwienia ostatni etap, tj. przeniesienie przez Spółdzielnię własności domu oraz odpowiedniego prawa do gruntu na rzecz wnioskodawcy albo wspólnie na niego i uczestniczkę postępowania.W sprawie jest bezsporne, że wnioskodawca i uczestniczka postępowania zawarli związek małżeński w dniu 10.V.1966 r., że związek ten został rozwiązany przez rozwód w dniu 21.I.1976 r. oraz że w czasie trwania małżeństwa oboje małżonkowie zebrali i wnieśli jako wkład do Spółdzielni 246.968,50 zł.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego zauważyć należy, co następuje:Stosownie do art. 135 § 1 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach do spółdzielni budownictwa mieszkaniowego, oprócz spółdzielni mieszkaniowych i spółdzielni budowlano-mieszkaniowych, zalicza się również spółdzielcze zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych. Zaznaczyć jednakże należy, że zachodzi istotna różnica między charakterem obu pierwszych typów spółdzielni a spółdzielczym zrzeszeniem budowy domów jednorodzinnych. Zrzeszenie bowiem ma charakter w zasadzie przejściowy. Celem bowiem jego jest nie dostarczenie lokali mieszkaniowych, lecz budowanie domów i przekazywanie ich członkom na własność. Ponadto o ile w spółdzielniach mieszkaniowych oraz budowlano-mieszkaniowych na pełnię praw majątkowych członka składają się poza prawem do udziału dwa prawa, tj. prawo do wkładu oraz prawo do lokalu, przy czym z chwilą powstania spółdzielczego prawa do lokalu te dwa prawa są ze sobą najściślej związane i nie mogą być przedmiotem odrębnych czynności prawnych, o tyle ten dualizm nie istnieje w spółdzielczych zrzeszeniach budowy domów jednorodzinnych, ponieważ z chwilą przeniesienia własności domu, wkład jako odrębna kategoria prawna przestaje istnieć i stanowi ekwiwalent uzyskanego prawa własności. Członkowi spółdzielczego zrzeszenia nie przysługuje w związku z tym też tzw. spółdzielcze prawo do lokalu. Do chwili przeniesienia własności domu nabywa on w tym czasie natomiast prawo majątkowe swoiste, wynikające z istoty i charakteru tego typu spółdzielni, a mianowicie prawo, którego treścią jest roszczenie względem spółdzielczego zrzeszenia o przeniesienie na niego własności domu w toku likwidacji oraz prawo korzystania z domu, jeżeli z ustawy i statutu wynika możliwość wcześniejszego jego objęcia. Już więc z samego charakteru spółdzielczego zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych wynika, że zasady, które dotyczą pozostałych spółdzielni mieszkaniowych, nie mają w pełni zastosowania do tego typu spółdzielni, a skoro ustawa nie reguluje wielu kwestii dotyczących praw członków zrzeszenia, możliwe jest jedynie stosowanie w drodze analogii niektórych przepisów normujących prawa członków spółdzielni budowlano-mieszkaniowej jako najbardziej zbliżonej. Takie też stanowisko prezentuje uchwała nr 6 Rady Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 10 kwietnia 1972 r., wyjaśniając w zasadach stanowiących załącznik do tej uchwały, że do członków spółdzielczego zrzeszenia stosuje się odpowiednie zasady dotyczące spółdzielni budowlano-mieszkaniowej.Analizując przy powyższym założeniu kwestię, czy do pozostających w związku małżeńskim członków spółdzielczego zrzeszenia ma zastosowanie przepis art. 138 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, należy dojść do wniosku, że przepis ten do członków tych spółdzielni nie ma zastosowania. Powołany przepis bowiem, aczkolwiek znajduje się w przepisach ogólnych działu III ustawy, normuje wyraźnie sytuację spółdzielczego prawa do lokalu, wchodzącego w skład wspólnego majątku małżonków. Z powyższego wynika z kolei wniosek, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby uznać, że małżonkowie budujący wspólnie dom jednorodzinny w ramach zrzeszenia mogą oboje należeć do tego zrzeszenia i reprezentować swoje prawa wobec spółdzielni według przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.Odmiennie również niż w pozostałych typach spółdzielni mieszkaniowych będzie się kształtować kwestia podziału wkładu. Jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w wytycznych z dnia 30 września 1974 r. III CZP 1/74 (OSNCP 1975, z. 3, poz. 37), jeżeli przed powstaniem spółdzielczego prawa do lokalu w skład majątku wspólnego wchodzi wkład mieszkaniowy lub budowlany, sąd w sprawie o podział tego majątku może - stosownie do okoliczności - przyznać uczestnikom postępowania albo wierzytelność z tytułu wkładu lub wkład, przy czym wkład ten musi być przyznany tylko jednemu z małżonków, który nabywa równocześnie ekspektatywę uzyskania prawa do mieszkania. Wynika to z założenia i istoty spółdzielczego prawa do lokalu, które może być przyznane tylko jednej osobie. Tego rodzaju ograniczenie nie ma zastosowania natomiast w spółdzielczym zrzeszeniu budowy domów jednorodzinnych. Jeżeli więc oboje małżonkowie nie zgadzają się na podział samego wkładu jako wierzytelności, lecz wyrażają gotowość uzyskania w przyszłości prawa do udziału we współwłasności przyszłego domu, wówczas przedmiotem podziału jest wkład łącznie z wiążącym się z tym wkładem swoistym prawem majątkowym, o którym była mowa wyżej, a którego treścią jest roszczenie względem spółdzielczego zrzeszenia o przeniesienie w toku likwidacji własności domu, a nadto - jeżeli statut to przewiduje - możliwość wcześniejszego objęcia domu w celu korzystania z niego. Wkład ten oraz wiążące się z nim wyżej wskazane prawo majątkowe, jeżeli wchodzą w skład majątku wspólnego małżonków, mogą być wobec tego przedmiotem podziału między obojga małżonków. W konsekwencji, w wypadku ukończenia budowy domu prawo własności do tego domu oraz odpowiednie prawo do gruntu może być przeniesione tylko na rzecz obojga małżonków. Tego rodzaju podział wkładu i wiążących się z nim praw majątkowych między obojga małżonków uznać należy za dopuszczalny. Wprawdzie nie prowadzi on do ostatecznego podziału majątku wspólnego, niemniej jednak przekształca dotychczasową współwłasność łączną na współwłasność w częściach do określonych składników majątkowych. Ponadto, w razie przeniesienia na obojga małżonków prawa własności do domu oraz odpowiedniego prawa do gruntu, nic nie stoi na przeszkodzie do wyjścia z niepodzielności przez ustanowienie w drodze zniesienia współwłasności odrębnej własności lokali, jeśli oczywiście taki podział jest możliwy. Gdyby zaś to nie było możliwe - wystąpienie o podział quoad usum.Z tych względów na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji.