V PZP 4/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: A. Filcek, J. Knap (współsprawozdawca), M. Rafacz-Krzyżanowska, T. Szymanek, J. Wasilewski, K. Zieliński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL K. Soboty, po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, rozpoznawszy na posiedzeniu niejawnym wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowany pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Z jakiej daty wynagrodzenie pracownika jest decydujące dla ustalenia wysokości odszkodowania przewidzianego w art. 119 § 1 k.p.?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną: Przewidziane w art. 119 § 1 k.p. odszkodowanie, ograniczone do trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika, ustala się na podstawie jego zarobków z daty wyrządzenia szkody, według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop. Uzasadnienie faktyczneZagadnienie wysokości odszkodowania należnego od pracownika, który wyrządził szkodę zakładowi pracy nieumyślnie, ma w dziedzinie pracowniczej odpowiedzialności odszkodowawczej, unormowanej w kodeksie pracy, podstawowe znaczenie - wobec szczególnego charakteru tej odpowiedzialności.W przeciwieństwie do odszkodowania cywilnego, w którym główna rola przypada funkcji kompensacyjnej, ograniczone odszkodowanie pracownika przewidziane w art. 119 § 1 k.p. ma przede wszystkim realizować założenia wychowawczo-prewencyjne, a cel kompensacji w ramach tego podstawowego założenia limitowany jest kwotą 3-miesięcznego wynagrodzenia.Z kompensacyjną funkcją odpowiedzialności cywilnej wiąże się uzyskanie przez poszkodowanego pełnego wyrównania szkody w granicach związku przyczynowego (art. 361 § 1 i 2 k.c.), przy czym - jeżeli szkoda ma być naprawiona w pieniądzu - określenie uszczerbku majątkowego rzutującego na wysokość odszkodowania następuje według cen z daty ustalenia odszkodowania (art. 363 § 2 k.c.).W wypadku szkód przekraczających wysokość 3-miesięcznego wynagrodzenia pracownika zasada pełnego odszkodowania okazuje się nieprzydatna do ustalenia odszkodowania przewidzianego w art. 119 § 1 k.p.Wskazane ograniczenie pracowniczego odszkodowania następuje z mocy samego prawa, jednakże w celu realizacji przysługujących zakładowi pracy uprawnień z art. 119 § 1 k.p. kierownik zakładu - w razie stwierdzenia szkody wyrządzonej przez pracownika nieumyślnie przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych - ma obowiązek bezzwłocznie przystąpić do czynności zmierzających do likwidacji spornego stosunku, który powinien znaleźć rozwiązanie w samym zakładzie pracy. Przez wzgląd na obowiązek ochrony mienia społecznego, a także wzgląd wychowawczo-prewencyjny, powinien on w jak najkrótszym czasie przystąpić do określenia wysokości odszkodowania i wezwać sprawcę szkody do zapłaty sumy należnej zakładowi pracy oraz doprowadzić ewentualnie do ugodowego załatwienia sporu bez potrzeby kierowania sprawy na drogę sądową. Takie właśnie rozwiązanie preferuje art. 121 § 1 k.p., który stanowi: "Jeżeli naprawienie szkody następuje na podstawie ugody pomiędzy zakładem pracy i pracownikiem, wysokość odszkodowania może być obniżona, najwyżej jednak o jedną trzecią, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, a w szczególności stopnia winy pracownika i jego stosunku do obowiązków pracowniczych".Tak więc w przypadku odszkodowań realizowanych w drodze ugodowej, co powinno być regułą, data powstania szkody i data ustalenia odszkodowania będą w zasadzie zbieżne, a w takiej sytuacji problem wysokości odszkodowania z uwagi na aspekt czasowy traci na znaczeniu.Według art. 119 § 1 k.p. odszkodowanie ustala się w wysokości wyrządzonej szkody, jednak nie może ono przewyższać 3-miesięcznego wynagrodzenia pracownika. Przepis ten więc zakreśla granicę pracowniczego obowiązku odszkodowawczego, gdy wyrządzona przez pracownika z winy nieumyślnej szkoda przekracza ten pułap.W celu obliczenia podstawy takiego odszkodowania nie jest celowe sięganie do zasad regulujących określenie wysokości odszkodowania, zamieszczonych w art. 363 § 2 k.c., który to przepis jest dostosowany do sytuacji, gdy szkoda ma być wyrównana w pełnej wysokości.Wykładnia art. 119 § 1 k.p. - jak to będzie wynikało z dalszych rozważań - prowadzi do wniosku, że dla ustalenia wysokości przewidzianego w tym przepisie odszkodowania decydujące jest wynagrodzenie pracownika z daty wyrządzenia szkody.Przeciwnego poglądu nie uzasadnia argument, że odszkodowanie będzie spłacane z wynagrodzenia pobieranego w dacie ustalenia, a w istocie w dacie zasądzenia odszkodowania. Zarobki pracownika bowiem nie stanowią pozycji niezmiennej. Odszkodowania ustalone w ugodzie i w orzeczeniu sądowym są zazwyczaj spłacane sukcesywnie w ratach. Tymczasem zarobki zobowiązanego mogą ulegać istotnym niekiedy zmianom, np. w razie przesunięcia pracownika do innej pracy, podjęcia pracy w innym zakładzie, przejścia na emeryturę lub rentę bądź pozostawania bez pracy.Praktyka określania odszkodowania według zarobków z daty ustalenia (zasądzenia) odszkodowania prowadziłaby do koniecznego korygowania przez sądy sumy ustalonej z tego tytułu uprzednio przez zakład pracy, co byłoby niezrozumiałe zwłaszcza w sytuacji, gdy część szkody, obciążającej pracownika, na skutek dokonanych przez niego spłat została już wyrównana. Wdrożenie takiej praktyki prowadziłoby również do ujemnych ze społecznego punktu widzenia następstw. Mianowicie sprzyjałoby ono podejmowaniu przez pracownika, ze szkodą dla gospodarki narodowej, pracy niżej wynagradzanej i nie odpowiadającej jego kwalifikacjom bądź mogłoby powodować zmniejszanie wydajności pracy do czasu ostatecznego ustalenia odszkodowania, a w stosunku do zakładu pracy - zwlekanie z podjęciem czynności niezbędnych do skutecznego dochodzenia roszczenia, w nadziei, że zarobki zobowiązanego wzrosną z upływem czasu, oraz korygowanie raz ustalonego odszkodowania w razie konieczności skierowania sprawy na drogę sądową.Tego rodzaju dezorientacja we wzajemnych stosunkach pomiędzy zakładem pracy a pracownikiem z góry przesądza o konieczności odrzucenia takiego rozwiązania, gdyż odszkodowanie z art. 119 § 1 k.p. nie może być uzależnione od okoliczności przypadkowych.Przez odszkodowanie w wysokości 3-miesięcznego wynagrodzenia należy rozumieć wynagrodzenie ze stosunku pracy w zakładzie, w którym szkoda została wyrządzona. Pogląd ten znajduje uzasadnienie w treści § 8 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 18 grudnia 1974 r. w sprawie obliczania wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy, odszkodowań, dodatków wyrównawczych oraz niektórych innych należności ze stosunku pracy (Dz. U. Nr 51, poz. 334). Według tego przepisu "kwotę trzymiesięcznego wynagrodzenia dla celów ustalenia wysokości odszkodowania za wyrządzoną przez pracownika szkodę zakładowi pracy oblicza się według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop; kwotę tę ustala się po odliczeniu podatku od wynagrodzenia oraz składki na cele emerytalne".Poza przytoczonym wypadkiem z § 8 rozporządzenie nakazuje obliczać "według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop" należności odnoszące się do:1) odszkodowania przysługującego pracownikowi w związku z rozwiązaniem umowy o pracę z naruszeniem przepisów prawa pracy, a także z niewydaniem w terminie lub wydaniem niewłaściwego świadectwa pracy albo opinii (§ 7),2) odprawy przysługującej pracownikowi, który nie pozostawał w związku z wyborem na urlopie bezpłatnym i z którym stosunek pracy rozwiązał się z wygaśnięciem mandatu (§ 9), i 3) odprawy pośmiertnej przysługującej członkom rodziny zmarłego pracownika.We wszystkich tych wypadkach chodzi o obliczanie świadczeń na podstawie zarobków uzyskiwanych w zakładzie pracy, w stosunku do którego powstało prawo i roszczenie pracownika lub uprawnionych członków jego rodziny. Również i kwota 3-miesięcznego wynagrodzenia z art. 119 § 1 k.p., ustalana na potrzeby ograniczonego odszkodowania należnego od pracownika w razie wyrządzenia przezeń szkody zakładowi pracy (§ 8 cyt. rozporządzenia), ze względu na jednolite unormowanie tego zagadnienia co do wszystkich wymienionych wypadków, powinna być obliczana według zarobków zobowiązanego pracownika w tym zakładzie pracy, w którym powstało zobowiązanie, niezależnie od tego, czy stosunek pracy między tymi podmiotami jest, czy nie jest kontynuowany.Zgodnie z § 19 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 października 1974 r. w sprawie pracowniczych urlopów wypoczynkowych (Dz. U. Nr 43, poz. 259) ekwiwalent pieniężny za urlop oblicza się tak jak wynagrodzenie za urlop ze zmianami wynikającymi z tego przepisu, a za czas urlopu przysługuje pracownikowi wynagrodzenie, jakie by otrzymał, gdyby w tym czasie pracował (art. 172 k.p.). Na wysokość ekwiwalentu za urlop decydujący wpływ ma zatem data kalendarzowa, w której pracownik nabył prawo do tego ekwiwalentu, a nie data dowolna wybrana przez kierownika zakładu w celu ustalenia odszkodowania.W materii objętej zagadnieniem prawnym, przekazanym do rozpoznania składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, będzie to data wyrządzenia szkody przez pracownika, a gdy szkoda jest wyrządzona czynem ciągłym - data końcowa tego czynu.Powyższe rozważania uzasadniają udzielenie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.Udzielona odpowiedź spełnia postulat równego traktowania wszystkich pracowników, wyrządzających szkodę zakładowi pracy nieumyślnie, dzięki jednolitemu określeniu wysokości należnego od nich odszkodowania według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu za urlop, na podstawie wynagrodzenia z daty wyrządzenia szkody, znanego zakładowi pracy, w którym szkoda została wyrządzona - bez potrzeby i możliwości sięgania do wynagrodzenia z innej daty oraz i innego zakładu pracy, co byłoby związane z wydłużeniem terminu prawidłowego określenia przez zainteresowany zakład pracy należnego mu odszkodowania.