III CZP 42/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Antoniego B. Przeciwko Zakładowi Energetycznemu w Cz. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Częstochowie postanowieniem z dnia 9 lipca 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy osoba, od której wyegzekwowano należność pieniężną w trybie ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151), przypadającą zakładowi energetycznemu za świadczenia objęte zwykłą działalnością tego zakładu (§ 1 ust. 1 pkt 1 i § 8 ust. 1 pkt 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. Nr 45, poz. 279), może domagać się zwrotu wyegzekwowanego świadczenia na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu i jeżeli nie wytoczyła powództwa o ustalenie, że należność nie istnieje w całości lub części, przewidzianego w art. 2 § 2 oraz § 2 cytowanych ustawy i rozporządzenia?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Osoba, od której wyegzekwowano należność pieniężną w trybie ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151), przypadającą zakładowi energetycznemu za świadczenia objęte zwykłą działalnością tego zakładu (§ 1 ust. 1 pkt 1 i § 8 ust. 1 pkt 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. Nr 45, poz. 279), może domagać się zwrotu wyegzekwowanego świadczenia na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu. Uzasadnienie faktyczneW dniu 15.I.1973 r. pozwany Zakład Energetyczny w Częstochowie przeprowadził komisyjną kontrolę instalacji elektrycznej w budynku powoda. Według treści protokołu tej kontroli komisja stwierdziła, że pozwany na skutek niedozwolonych podłączeń pobierał energię elektryczną bez rejestrowania jej zużycia przez licznik.Na podstawie tego protokołu pozwany Zakład stosując zasady obliczania przewidziane w zarządzeniu Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 8 października 1970 r. (M.P. Nr 37, poz. 279) wyliczył wartość zużytej poza licznikiem energii na kwotę 9.761,60 zł i wobec nieuiszczenia tej kwoty przez powoda skierował w trybie przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 151) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 279) egzekucję administracyjną do poborów powoda, a nadto spowodował wszczęcie przeciwko powodowi postępowania karnego, zarzucając mu popełnienie przestępstwa zagarnięcia energii elektrycznej wartości 9.761,60 zł. W wyniku tego postępowania powód został uniewinniony na skutek braku dowodów popełnienia przestępstwa, w tym czasie jednak cała kwota została wyegzekwowana.W pozwie wniesionym w dniu 1.IV.1976 r. powód domaga się zasądzenia od pozwanego wyegzekwowanej kwoty. Jako podstawę tego żądania powód wskazał, że wobec braku dowodów korzystania przez powoda z energii elektrycznej nie rejestrowanej przez licznik wyegzekwowana kwota stanowi korzyść pozwanego, osiągniętą z majątku powoda bez podstawy prawnej, która podlega zwrotowi na podstawie art. 405 k.c.Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo. Na podstawie materiału zebranego w postępowaniu karnym Sąd ten ustalił, że fakty stwierdzone w protokole kontroli z dnia 15.I.1973 r. zostały obalone w postępowaniu karnym, wobec czego uznał za uzasadnione żądanie zwrotu wyegzekwowanej kwoty stanowiącej korzyść osiągniętą przez pozwanego kosztem powoda bez podstawy prawnej (art. 405 k.c.).Rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 391 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące wątpliwości zagadnienie prawne wymienione w sentencji.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym (Dz. U. Nr 45, poz. 279), wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 2 § 2 tej ustawy (Dz. U. z 1966 r. Nr 24, poz. 151), poddaje w § 1 egzekucji administracyjnej szereg należności pieniężnych przypadających Skarbowi Państwa lub państwowym jednostkom organizacyjnym, w tym również (w pkt 1) należności za świadczenia i usługi objęte zwykłą działalnością przedsiębiorstw energetycznych. Równocześnie przepisy art. 2 § 2 wymienionej ustawy oraz § 2 rozporządzenia przyznają dłużnikowi - jeżeli chodzi o należności, które ze względu na ich rodzaj mogą być kwestionowane i w razie sporu podlegają rozpoznaniu na drodze sądowej lub arbitrażowej - środek obrony w postaci powództwa sądowego lub arbitrażowego o ustalenie, że egzekwowana należność nie istnieje lub istnieje w niższej wysokości.Obok tego ogólnego unormowania egzekucji administracyjnej i środków obrony przysługujących dłużnikowi, niektóre ustawy normują odrębnie tę samą materię w odniesieniu do szczególnych należności nie objętych przepisem § 1 wymienionego wyżej rozporządzenia. Takie odrębne unormowanie zawiera ustawa o prawie bankowym z 1975 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 103), która (podobnie jak poprzednio obowiązująca ustawa o prawie bankowym z dnia 13 kwietnia 1960 r.) przyznając w art. 16 dokumentom bankowym stwierdzającym zobowiązania na rzecz banku moc tytułów wykonawczych, których egzekucja może być prowadzona - według wyboru banku - bądź w trybie egzekucji administracyjnej, bądź sądowej, równocześnie przyznaje dłużnikowi możność żądania w drodze powództwa umorzenia w całości lub w części postępowania egzekucyjnego, jeżeli wierzytelność egzekwowana nie istnieje lub istnieje w wysokości mniejszej albo gdy dłużnik przeciwstawia wzajemne roszczenie do potrącenia z należności egzekwowanej. Podobnie odrębne unormowanie zawiera prawo lokalowe z 1974 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 84), które poddając w art. 14 egzekucji administracyjnej należności państwowe z tytułu najmu lokali przypadające od osób nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej przyznaje najemcy prawo wniesienia w terminie miesięcznym od dnia doręczenia wykazu zaległości wraz z upomnieniem o ich zapłatę pozwu o ustalenie, że należność w całości lub w części nie istnieje albo uległa przedawnieniu.To ostatnie unormowanie zawarte w prawie lokalowym (podobnie jak unormowanie przez uchyloną przez prawo lokalowe ustawę z dnia 6 czerwca 1958 r. o ściąganiu należności Państwa z tytułu najmu lokali - Dz. U. Nr 35, poz. 156) reguluje przyznaną dłużnikowi ochronę sądową o tyle odmiennie od unormowań w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. i w prawie bankowym, że prawo wniesienia pozwu ogranicza terminem miesięcznym. Zgodnie z wyrażonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego - na gruncie powołanej wyżej ustawy z dnia 6 czerwca 1958 r. o ściąganiu należności Państwa z tytułu najmu lokali - poglądem (orzeczenie z dnia 3.XII.1964 r. - I CR 395/64 - OSNCP 1965, poz. 152), który zachował aktualność również pod rządem prawa lokalowego z 1974 r., wniesienie powództwa w ustawowym terminie stanowi jedyny środek obrony przysługujący dłużnikowi, wobec czego uchybienie tego terminu pozbawia najemcę jakichkolwiek innych środków obrony przed egzekucją.Ani przepis art. 2 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ani § 2 rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy, przyznając dłużnikowi możność kwestionowania egzekwowanej należności w drodze powództwa przed sądem lub komisją arbitrażową, nie ograniczają prawa wniesienia powództwa jakimkolwiek terminem.Wynika z tego, że powództwo o ustalenie nieistnienia należności lub istnienia jej w wysokości niższej od egzekwowanej może być, jako powództwo ustalające, wniesione do chwili wyegzekwowania należności. Po wyegzekwowaniu powództwo ustalające staje się bezprzedmiotowe i wobec braku interesu prawnego jest w świetle art. 189 k.p.c. niedopuszczalne. Nie może to jednak prowadzić do wniosku, że z chwilą wyegzekwowania należności dłużnik jest pozbawiony wszelkiej ochrony swych praw. Taki pogląd nie ma oparcia w obowiązujących przepisach. Jeżeli więc należność w całości lub w części nie istniała i została wyegzekwowana, dłużnikowi przysługuje na ogólnych zasadach powództwo o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia przewidziane w art. 405 i nast. k.c.Wychodząc z powyższych założeń Sąd Najwyższy na przedstawione pytanie udzielił odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.