U 1/77

Skład orzekającySąd Najwyższy na posiedzeniu Izby Wojskowej w dniu 27 sierpnia 1977 r. w pełnym składzie:przewodniczący: Prezes SN - gen. bryg. K. Lipiński; sędziowie: płk J. Gawrysiak, ppłk H. Góra (sędzia s. wojsk. del.), ppłk J. Jeż, ppłk J. Juszczak, płk A. Kaszycki (sprawozdawca), płk H. Kmieciak, płk S. Mendyka (sprawozdawca), płk W. Morawski, płk E. Olczak, kpt. J. Przygódzki (sędzia s. wojsk. del.), płk W. Sieracki (sprawozdawca), płk S. Wojtczak, płk J. Woźniak, ppłk E. Zawiłowskiz udziałem Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL - Naczelnego Prokuratora Wojskowego płk J. Szewczyka;SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 1977 r. wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1977 r. o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie prawidłowego stosowania środków karnych przez sądy wojskowe, mając na względzie, że:- prawidłowe stosowanie przez sądy wojskowe ustawowych środków karnych jest zadaniem o szczególnej doniosłości politycznej i społecznej, pozwalającym realizować cele ogólnego oraz indywidualnego zapobiegania przestępczości w Siłach Zbrojnych,- orzekane przez sądy wojskowe środki karne, wchodzące w większości wypadków w skład zintegrowanego systemu wychowawczego stosowanego w wojsku, są jednym z czynników kształtowania właściwych postaw żołnierzy wobec wymagań stawianych im w służbie wojskowej,- istnieje konieczność uogólnienia dotychczasowych kierunków orzecznictwa sądów wojskowych w zakresie orzekania kar, zwłaszcza określenia generalnych przesłanek wymiaru kary w sprawach o te przestępstwa, które w szczególności godzą w dyscyplinę i karność wojskową, a także w określony odpowiednimi regulaminami porządek wojskowy,- uchwalone w dniu 23 grudnia 1965 r. przez Izbę Wojskową Sądu Najwyższego wytyczne w sprawie orzekania kar przez sądy wojskowe zdezaktualizowały się w znacznym stopniu z powodu zmiany stanu prawnego,i po wysłuchaniu wniosku Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL - Naczelnego Prokuratora Wojskowego na podstawie art. 24 lit. c i art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) uchwalił, co następuje:Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie prawidłowego stosowania środków karnych przez sądy wojskowe.I. Kara sądowa, będąca celowym środkiem społecznego i indywidualnego oddziaływania, jest jednym z ważnych sposobów zwalczania oraz zapobiegania przestępczości. Z tego powodu szczególnie istotne znaczenie ma należyte rozumienie i prawidłowe stosowanie tych wszystkich przepisów kodeksu karnego, które w swej treści zawierają odpowiednie wskazania, jakimi powinny kierować się sądy, aby osiągnięte zostały wszystkie cele kary sądowej.Realizację tego zadania, wynikającego przede wszystkim z ustawowego zróżnicowania przestępstw według ich rodzaju i stopnia społecznego niebezpieczeństwa oraz z zasady indywidualizacji kary, zapewnia nie tylko szeroki wachlarz środków karnych, które mogą być stosowane wobec sprawcy przestępstwa, lecz także znaczną rozpiętość ustawowych sankcji karnych.Ustawowy obowiązek indywidualizacji kar sądowych odgrywa szczególnie istotną rolę w warunkach służby wojskowej. Orzekanie kar przez sądy wojskowe za przestępstwa (zarówno wojskowe jak i pospolite) popełnione przez żołnierzy nie może bowiem odbywać się w izolacji od ogólnego systemu wychowawczego stosowanego w Siłach Zbrojnych oraz w oderwaniu od faktu, że zasadniczą służbę wojskową pełnią z reguły ludzie młodzi, w mniejszym stopniu obciążeni złymi nawykami, a w związku z tym bardziej podatni na oddziaływanie wychowawcze. Podejmowane w ramach tego systemu wychowawczego przez dowódców, aparat partyjno-polityczny, kolektywy żołnierskie i działające w wojsku organizacje społeczne różnorodne przedsięwzięcia mają na celu przede wszystkim wdrożenie żołnierzy do ścisłego przestrzegania zasad dyscypliny wojskowej i zaangażowanego wykonywania ciążących na nich obowiązków żołnierskich, a także zapewnienie w ten sposób pełnej realizacji zadań obronnych stojących przed Siłami Zbrojnymi. Z tego też wypływają określone ustawowo zadania dla sądów wojskowych, które swą działalnością, a więc również swoim orzecznictwem: "(...) zmierzają do ugruntowania w Siłach Zbrojnych dyscypliny wojskowej, poszanowania praw oraz socjalistycznej świadomości prawnej" (art. 2 ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o ustroju sądów wojskowych - Dz. U. Nr 23, poz. 166) i tym samym wspierają wielokierunkowe wysiłki dowódców w dziedzinie należytego wychowania żołnierzy oraz kształtowania wysokiej dyscypliny iprzestrzegania porządku wojskowego.W związku z tym podkreślić należy, że sądy wojskowe, kierując się ustawowymi wskazówkami dotyczącymi wymiaru kary, a przede wszystkim zawartymi w art. 50 k.k. powinny przy wyborze odpowiednich środków karnych uwzględniać również stosowane w wojsku wobec żołnierzy naruszających porządek prawny wielostronne formy wychowawczego i zapobiegawczego oddziaływania.II. Przepis art. 50 § 1 k.k. zawiera trzy ogólnie sformułowane wskazania dotyczące sądowego wymiaru kary. W myśl tych wskazań każdy indywidualny akt wymiaru kary, dokonywany "w granicach przewidzianych w ustawie", może być wyznaczony przede wszystkim prawidłowo ocenionym stopniem społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu. Skoro bowiem podstawą sądowego wymiaru kary jest ustawowe zagrożenie karne, o którego rozpiętości decyduje w zasadzie stopień społecznego niebezpieczeństwa właściwy dla określonego typu przestępstwa, i skoro sądowy wymiar kary jest konkretyzacją ustawowego zagrożenia karnego, to i o sądowym wymiarze kary powinien współdecydować przede wszystkim stopień społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu.Pojęcie "społeczne niebezpieczeństwo czynu" - jako materialna treść i warunek konieczny każdego przestępstwa - używane jest w kodeksie karnym w znaczeniu całokształtu elementów przedmiotowej i podmiotowej strony czynu. Oceniając zatem stopień społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu, należy mieć na względzie zarówno jego przedmiotową, jak i podmiotową stronę (por. wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania ustaw karnych dotyczących warunkowego umorzenia postępowania - OSNKW 1971, z. 3, poz. 33).Do kategorii przedmiotowych elementów współokreślających stopień społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu należy zaliczyć przede wszystkim rozmiar szkody, która popełnionym przestępstwem została wyrządzona lub groziła dobru chronionemu, oraz sposób działania sprawcy.Natomiast do rzędu podmiotowych elementów współokreślających stopień społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu należy zaliczyć w szczególności postacie umyślności (np. zamiar bezpośredni w porównaniu z zamiarem ewentualnym lub premedytacją w przeciwstawieniu do zamiaru nagłego), rażący albo nikły stopień lekkomyślności lub niedbalstwa, pobudki i cele działania sprawcy (mogą one uzasadniać szczególne potępienie lub też zasługiwać na wyrozumiałość), ograniczona poczytalność sprawcy, działanie pod wpływem wzburzenia wywołanego prowokacją lub innym niewłaściwym zachowaniem się pokrzywdzonego, działanie pod przemożnym wpływem - zwłaszcza przymusu lub groźby - ze strony innej osoby.Jakkolwiek sposób działania sprawcy wchodzi w skład przedmiotowych elementów społecznego niebezpieczeństwa czynu, to jednak sposób przestępnego zachowania się sprawcy ma istotne znaczenie nie tylko w zakresie oceny szkodliwości społecznej czynu, lecz także przy ocenie zarówno stopnia winy sprawcy, jak i cech jego osobowości.W tym kontekście należy podkreślić, że podmiotowymi czynnikami zwiększającymi winę sprawcy są w szczególności takie fakty, jak: bezwzględność lub podstęp, użycie intensywnej przemocy lub niebezpiecznego przedmiotu, znaczna brutalność lub wręcz okrucieństwo albo szczególna zuchwałość, działanie wspólnie z nieletnim lub publicznie, uporczywość w dążeniu "za wszelka cenę" do osiągnięcia przestępnego celu, brak jakichkolwiek skrupułów moralnych w przestępnym działaniu - zwłaszcza wobec pokrzywdzonego zasługującego na szczególne współczucie, np. wobec ciężarnej kobiety, osoby bezradnej (starca lub kaleki) albo dziecka itp.Natomiast do czynników zmniejszających winę należy zaliczyć przede wszystkim sytuacje określone w art. 24 § 3, art. 25 § 2 i art. 291 § 2 k.k. oraz w art. 22 § 3, art. 23 § 2, art. 181 § 2, art. 182 § 2 i art. 252 § 3 k.k.Stwierdzenie, że stopień społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu stanowi zasadniczy wyznacznik (miernik) współmierności kary i wskazuje główny kierunek sądowego wymiaru kary, nie oznacza, że inne okoliczności, nie będące elementami społecznego niebezpieczeństwa czynu, nie mają znaczenia dla wymiaru kary. Wymiar kary bowiem jest aktem celowym i w związku z tym zadania sądu w tym względzie nie ograniczają się do akceptowania stopnia społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu, lecz także do rozważania oraz uwzględnienia celów kary w zakresie jej społecznego i indywidualnego oddziaływania.Społeczne oddziaływanie kary wymierzonej żołnierzowi polega na kształtowaniu w społeczności wojskowej przede wszystkim prawidłowych postaw żołnierskich i przekonania, że ten, kto w przestępny sposób narusza zasady dyscypliny wojskowej lub inne dobra pozostające pod prawnokarną ochroną, zostanie sprawiedliwie ukarany. Ten aspekt społecznego oddziaływania kary nabiera szczególnego znaczenia w warunkach życia wojskowego i wielostronnej działalności profilaktycznej (między innymi rozpoznawanie znacznej liczby spraw karnych w jednostkach wojskowych w obecności zebranych żołnierzy, wykorzystywanie wydanych wyroków w pracy wychowawczej dowódców i aparatu partyjno-politycznego), dzięki której żołnierze dowiadują się o okolicznościach popełnionego przestępstwa i wymierzonej jego sprawcy karze. W efekcie przyczynia się to do wzrostu świadomości prawnej w środowisku wojskowym i pobudza żołnierzy do postępowania zgodnego z wymaganiami dyscypliny wojskowej.Drugi aspekt celowości wymierzonej kary wiąże się bezpośrednio z osobowością sprawcy przestępstwa, co zobowiązuje sądy wojskowe do oceny, a następnie odpowiedniego uwzględnienia przy wymiarze kary dotychczasowego sposobu życia sprawcy, a zwłaszcza jego stosunku do obowiązków wynikających z regulaminów wojskowych oraz zasad współżycia społecznego. Uwzględnianie celów kary w zakresie jej indywidualnego oddziaływania (art. 50 § 1 k.k. in fine) oznacza konieczność rozważenia, jakie środki karne na tle prawidłowo ocenionego stopnia społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu byłyby wystarczające do tego, aby zabezpieczyć społeczeństwo, zwłaszcza zaś interesy wojska, przed ponownym popełnieniem przestępstwa przez skazanego żołnierza (wzgląd prewencyjny) i aby wdrożyć go do pełnego respektowania porządku prawnego w przyszłości (wzgląd wychowawczy).III. Kodeks karny - w przeciwieństwie do kodeksu wykroczeń - nie przewiduje katalogu (przykładowo wymienionych) okoliczności łagodzących i obciążających. Niemniej jednak na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego należy wskazać kilka takich okoliczności, które albo 1) zwiększają stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu lub stanowią okoliczności obciążające przy wymiarze kary, albo 2) zmniejszają stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu lub stanowią okoliczności łagodzące przy wymiarze kary.Do okoliczności pierwszej grupy - oprócz ustawowo określonych w art. 52, 58, 59 § 1 i art. 60 k.k. - należy zaliczyć w szczególności:- naruszenie jednym czynem dwóch lub więcej dóbr prawnych powodujące zastosowanie kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu w myśl art. 10 § 2 k.k.;- zbiorowe popełnienie przestępstwa przez dwóch lub więcej współsprawców, chociażby kodeks karny nie przewidywał z tego względu kwalifikowanego typu przestępstwa, a w wypadku, gdy o kwalifikowanym typie przestępstwa decyduje wspólne popełnienie przestępstwa przez co najmniej trzech sprawców (np. przestępstwa określonego w art. 168 § 2 lub w art. 313 k.k.), fakt wspólnego popełnienia przestępstwa przez większą, niż to określa kodeksowe minimum, liczbę sprawców, chyba że rola któregoś z nich w popełnieniu przestępstwa była podrzędna;- zrealizowanie przez sprawcę przestępstwa wieloodmianowego więcej niż jednej ustawowej odmiany czynu stanowiącego jedno przestępstwo (np. popełnienie jednego przestępstwa lub kilku spośród wymienionych w art. 313 k.k. wspólnie przez co najmniej trzech żołnierzy, i to w obecności innych zebranych żołnierzy);- pasożytniczy tryb życia sprawcy (por. uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 1973 r. - OSNKW 1973, z. 12, poz. 151);- umyślne lub rażące naruszenie (zwłaszcza podstawowych lub kilku jednocześnie) zasad ostrożności przez sprawcę przestępstwa nieumyślnego.Ze względu na istniejące między żołnierzami określonego typu zależności służbowe, jak również ze względu na to, że przestępne zachowanie się żołnierza może wywrzeć ujemny wpływ na kształtowanie się postaw innych żołnierzy, uznać należy, iż okolicznością obciążającą jest także:- popełnienie przestępstwa przez przełożonego (starszego stopniem wojskowym) wspólnie z podwładnym (młodszym stopniem), zwłaszcza wówczas, gdy jest inicjatorem popełnienia przestępstwa lub podżegaczem albo kieruje wykonaniem przestępstwa;- wykorzystanie przez sprawcę zajmowanego stanowiska służbowego lub pełnionej funkcji;- popełnienie przestępstwa na szkodę towarzysza broni;- demonstracyjne popełnienie przestępstwa (np. określonego w art. 305 lub 306 k.k.).Niezależnie od wymienionych okoliczności, wpływających na zaostrzenie kary, należy zwrócić uwagę na stan nietrzeźwości sprawcy w czasie popełnienia przestępstwa oraz częstotliwość popełniania określonego rodzaju przestępstw - jako na czynniki mające również znaczenie dla wymiaru kary.Nadużywanie alkoholu jest czynnikiem wysoce kryminogennym i w związku z tym popełnienie przestępstwa w stanie nietrzeźwości stanowi z reguły okoliczność obciążającą, a w wypadku, gdy stan nietrzeźwości należy do znamion przestępstwa, jako okoliczność obciążającą należy traktować znaczny stopień nietrzeźwości sprawcy, przy czym znaczenie tej okoliczności przy wymiarze kary jest szczególnie istotne zwłaszcza wtedy, gdy sprawca ze względu na pełnienie obowiązków służbowych jest zobowiązany do zachowania trzeźwości zawodowej albo gdy popełnienie w stanie nietrzeźwości przestępstwa w rażący sposób narusza wieź wojska z ludnością cywilną.Jakkolwiek częstotliwość popełniania określonego rodzaju przestępstw jest faktem leżącym poza samym konkretnie popełnionym przestępstwem, to jednak istnieje związek między częstotliwością pewnych przestępstw a społecznym niebezpieczeństwie każdego z tych przestępstw. Dopuszczając się bowiem konkretnego przestępstwa, które (w rodzajowym ujęciu) jest często popełniane, sprawca - jeżeli ma lub może mieć świadomość tej częstotliwości - przyłącza się niejako do (wprawdzie nie zorganizowanej, lecz jednak częstej) akcji przestępczej, która dla stosunków społecznych przedstawia takie zagrożenie, że może to - ze względu na cele kary w zakresie jej społecznego oddziaływania - uzasadniać potraktowanie owej częstotliwości jako okoliczności obciążającej przy wymiarze kary.Do okoliczności zmniejszających stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu lub wpływających na złagodzenie kary należy (oprócz wymienionych uprzednio podmiotowych właściwości czynu) zaliczyć w szczególności:- wszystkie sytuacje określone w odpowiednich przepisach kodeksu karnego, pozwalające - zwłaszcza ze względu na okazanie przez sprawce czynnego żalu - na zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary lub uwolnienia od kary;- popełnienie przestępstwa przez podwładnego (młodszego stopniem wojskowym) pod wpływem zależności służbowej lub z inicjatywy przełożonego (starszego stopniem wojskowym);- popełnienie przestępstwa w rozdrażnieniu, wywołanym bezpośrednio niewłaściwym zachowaniem się przełożonego (starszego stopniem) albo prowokacją ze strony pokrzywdzonego;- dobrowolny i szybki powrót do posłuszeństwa lub też podporządkowanie się woli przełożonego (starszego stopniem), np. w wypadku popełnienia przestępstwa określonego w art. 309 § 1 lub art. 312 § 1 k.k.;- brak (z powodu krótkiego jeszcze okresu pełnienia służby wojskowej) należytego wdrożenia się sprawcy do rygorów i wymagań służby wojskowej (np. w razie popełnienia przestępstw przewidzianych w art. 303 lub w art. 325 k.k.);- brak dostatecznego doświadczenia życiowego sprawcy przestępstwa nieumyślnego;- szczera skrucha, podyktowana spontanicznym ze strony sprawcy poczuciem winy, czego wyrazem może być nie tylko niewątpliwe przyznanie się sprawcy do popełnienia przestępstwa, lecz także np. naprawienie (chociażby w części) wyrządzonej szkody lub przeproszenie pokrzywdzonego.Wymienione (przykładowo) okoliczności, w razie ich ustalenia, sąd powinien uwzględnić przy wymiarze kary.IV. Praktyka karna sądów wojskowych powinna być dostosowana do warunków życia wojskowego i charakteryzować się odpowiednim zróżnicowaniem środków karnych, począwszy od kary pozbawienia wolności aż do innych kar nie związanych z koniecznością umieszczenia sprawcy w zakładzie karnym i izolowaniem od środowiska żołnierskiego.Kara pozbawienia wolności, podlegająca bezwzględnemu wykonaniu, jest środkiem karnym realizującym przede wszystkim cele represyjno-prewencyjne. Bezwzględna kara pozbawienia wolności, poza wypadkami, w których z uwagi na znaczny stopień społecznego niebezpieczeństwa popełnionego przestępstwa stosowanie innych środków karnych nie jest ustawowo możliwe, należy również orzekać za przestępstwa nie znamionujące się znacznym stopniem społecznego niebezpieczeństwa, jeżeli ich sprawca jest żołnierzem szczególnie niezdyscyplinowanym lub jednostką zdemoralizowaną i niepoprawną, a względy na społeczne oddziaływanie kary - zwłaszcza zaś wymagania dyscypliny wojskowej i porządku wojskowego - przemawiają za celowością poddania takiego sprawcy działalności resocjalizacyjnej w zakładzie karnym. Okres pobytu w zakładzie karnym - adekwatny do stopnia społecznego niebezpieczeństwa popełnionego przestępstwa i ujemnych cech osobowości sprawcy - powinien być taki, aby stwarzał realną możliwość skutecznego oddziaływania wychowawczego w warunkach pozbawienia wolności.W związku z tym należy zwrócić uwagę na potrzebę surowego represjonowania sprawców takich szczególnie niebezpiecznych przestępstw, jak: zabójstwa, rozboje, gwałty, aferowe zagarnięcia mienia społecznego, kwalifikowane postacie dezercji i przestępstw przeciwko zasadom dyscypliny wojskowej oraz przestępstwa popełnione przez recydywistów (art. 60 § 1 lub 2 k.k.).Natomiast w sprawach o przestępstwa o niższym stopniu społecznego niebezpieczeństwa, popełnione przez sprawców, których osobowość nie jest oceniona negatywnie, należy stosować inne środki karne niż bezwzględne pozbawienie wolności, chyba że cele kary w zakresie jej społecznego oddziaływania lub względy podyktowane wymaganiami dyscypliny wojskowej uzasadniają konieczność wymierzenia kary o charakterze izolacyjnym.Kodeks karny stwarza dostateczne możliwości zastępowania bezwzględnej - zwłaszcza krótkoterminowej - kary pozbawienia wolności innymi, łagodniejszymi środkami karnymi, które (poza warunkowym zawieszeniem wykonania kary pozbawienia wolności) w postaci tzw. wojskowej kary ograniczenia wolności albo samoistnej grzywny lub samoistnie stosowanej kary dodatkowej należy orzekać w wypadkach określonych w art. 294, 54 oraz 55 w związku z art. 298 k.k. (jeżeli oczywiście zaistnieją przesłanki w przepisach tych określone). Odpowiada to w pełni podyktowanej względami kryminalno-politycznymi tendencji do unikania orzekania - jako nieefektywnych - krótkoterminowych (tj. od 3 do 6 miesięcy) kar pozbawienia wolności. Leżąca u podstaw wymienionych środków karnych niecelowość orzekania krótkoterminowych kar pozbawienia wolności uzasadnia jednocześnie pierwszeństwo stosowania tych środków karnych przed warunkowym zawieszeniem wykonania krótkoterminowych kar pozbawienia wolności. W tym aspekcie należy zwrócić szczególną uwagę na podyktowaną interesem Sił Zbrojnych potrzebę stosowania z reguły art. 301 § 1 k.k. w stosunku do żołnierzy zasadniczej służby wojskowej, skazanych na karę nie przekraczającą 6 miesięcy pozbawienia wolności.W wypadku gdy ze względów formalnych (ustawowe zagrożenie karne jest wyższe niż określone w przepisach art. 54, 55 i 294 w związku z art. 293 k.k.) albo merytorycznych (hipotetyczna lub wymierzona kara - art. 301 § 1 k.k. - przekracza 6 miesięcy pozbawienia wolności) nie można w stosunku do sprawcy orzec środków karnych w tych przepisach przewidzianych, sąd powinien rozważyć możliwość zastosowania instytucji warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności.V. Stosowanie warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności w myśl art. 73 § 1 k.k. ma duże walory wychowawcze.Koniecznym warunkiem zastosowania tej instytucji jest uzasadniona prognoza co do tego, że skazany - mimo niewykonania kary - będzie przestrzegał porządku prawnego, a w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa (art. 73 § 2 k.k.). Podstawą takiej dodatniej prognozy powinna być ocena osobowości (charakteru) sprawcy, dokonaną zwłaszcza na tle pobudek, celów i sposobu jego działania oraz trybu jego życia, a zwłaszcza stosunku do powinności żołnierskich przed popełnieniem przestępstwa oraz jego zachowania się po popełnieniu przestępstwa. Na pozytywna ocenę dotychczasowego sposobu życia sprawcy i jego zachowania się po popełnieniu przestępstwa wskazuje nie sama niekaralność sądowa sprawcy, lecz przede wszystkim to, że popełnione przestępstwo przedstawia się jako zdarzenie epizodyczne w uczciwym i zdyscyplinowanym poza tym życiu sprawcy. W wypadku ustalenia dodatniej prognozy co do nienagannego w przyszłości zachowania się sprawcy warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności może być zastosowane tylko wówczas, gdy nie sprzeciwiają się temu względy na społeczne oddziaływanie kary, a zwłaszcza względy podyktowane wymaganiami dyscypliny wojskowej i porządku wojskowego. Należy szczególną uwagę zwrócić na doniosłe - w procesie reedukacyjnym sprawcy - znaczenie poręczeń udzielanych zwłaszcza przez kolektywy żołnierskie, które zapewniają podjęcie starań, by skazany przestrzegał porządku prawnego, a zwłaszcza by nie popełnił przestępstwa (art. 76 § 1 k.k.). Takie poręczenie bowiem może utwierdzić sąd w przekonaniu, że cele kary w zakresie jej społecznego oddziaływania zostaną w pełni osiągnięte mimo niewykonania w stosunku do skazanego żołnierza wymierzonej kary pozbawienia wolności. Dlatego też każde tego rodzaju poręczenie (zaakceptowane przez dowódcę jednostki wojskowej) powinno być wnikliwie przez sąd rozważone.Istotnym elementem warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności jest: a) określenie takiego okresu próby, który pozwoliłby sprawdzić trafność dodatniej prognozy co do zachowania się skazanego w przyszłości, b) możliwość orzeczenia grzywny na podstawie art. 75 § 1 k.k., c) możliwość nałożenia na warunkowo skazanego obowiązków przewidzianych w art. 75 § 2 k.k.Jakkolwiek stosowanie art. 75 § 1 k.k. jest fakultatywne, to jednak grzywna (jako kara o charakterze represyjnym i w związku z tym zapobiegająca wrażeniu, jakoby warunkowe skazanie było niemal równoznaczne z uwolnieniem od kary) powinna być orzekana z reguły wówczas, gdy w ramach postulatu wymierzenia współmiernej kary wymagają tego względy na jej społeczne i indywidualne oddziaływanie, przy czym grzywne w tych wypadkach należy orzekać w takim rozmiarze, by stanowiła ona odczuwalną przez skazanego dolegliwość natury ekonomicznej.Nałożenie na warunkowo skazanego jednego lub kilku spośród wymienionych w art. 75 § 2 k.k. obowiązków powinno również nastąpić wtedy, gdy ustalone okoliczności sprawy przemawiają za społecznie uzasadnioną w tym względzie celowością, a zwłaszcza potrzebą wdrożenia skazanego do poszanowania porządku prawnego, i gdy sprawca będzie mógł wykonać nałożone obowiązki bez uszczerbku dla służby wojskowej (art. 300 § 1 k.k.).W tym aspekcie należy zwrócić uwagę przede wszystkim na możliwość zobowiązania warunkowo skazanego do naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przestępstwem i do przeproszenia pokrzywdzonego (art. 75 § 2 pkt 1 i 2 k.k.). Co do naprawienia w całości lub w części szkody wyrządzonej przestępstwem sądy powinny kierować się wskazaniami zawartymi w treści tezy 22 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie wzmożenia ochrony interesów pokrzywdzonego w postępowaniu sądowym w sprawach karnych (OSNKW 1977, z. 1-2, poz. 1). Natomiast co do możliwości nałożenia obowiązków przeproszenia pokrzywdzonego sądy powinny mieć na względzie, że celem tego obowiązku jest udzielenie moralnej satysfakcji pokrzywdzonemu, którego dobro osobiste (np. godność) zostało naruszone popełnionym przestępstwem.VI. Kodeks karny, oprócz kar wymienionych w art. 30 i 38, przewiduje możliwość orzekania w stosunku do żołnierzy kar zasadniczych: aresztu wojskowego (art. 293), kary ograniczenia wolności (art. 294), a także kar dodatkowych: degradacji lub obniżenia stopnia wojskowego (art. 295).Istota i cele oraz zasady orzekania kary aresztu wojskowego sformułowane zostały w uchwalonych przez Izbę Wojskowa Sądu Najwyższego w dniu 13 grudnia 1973 r. wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej (OSNKW 1974, z. 2, poz. 21). Zawarte w treści tych wytycznych wskazania dotyczące orzekania kary aresztu wojskowego są w pełni aktualne.Zakres orzekania tzw. wojskowej kary ograniczenia wolności zawężony jest podmiotowo do określonej w art. 294 § 1 k.k. kategorii żołnierzy. Kara ta bowiem może być orzekana tylko w stosunku do oficerów i chorążych oraz innych żołnierzy wojskowej służby zawodowej lub okresowej. Wprawdzie kodeks karny nie przewiduje innych ograniczeń podmiotowych w zakresie orzekania omawianej kary, zważywszy jednak, że odbywanie tzw. wojskowej kary ograniczenia wolności wiąże się ściśle z pełnieniem czynnej służby wojskowej, należy uznać, iż kary tej nie należy orzekać w stosunku do tych oficerów i chorążych oraz podoficerów służby zawodowej lub okresowej, co do których wiadomo, że nie będą już pełnić czynnej służby wojskowej.Zawężony jest również przedmiotowy zakres orzekania tej kary. Kara ta bowiem może być orzekana tylko w wypadku, gdy:1) występek (zarówno wojskowy, jak i pospolity) zagrożony jest - według ustawowej sankcji karnej - karą pozbawienia wolności nie przekraczającą 5 lat oraz2) za tego rodzaju występek należałoby wymierzyć karę aresztu wojskowego nie przekraczającą 6 miesięcy, co oznacza, że karę tę można orzekać za występki o nieznacznym stopniu społecznego niebezpieczeństwa.Przedstawione warunki orzekania tzw. wojskowej kary ograniczenia wolności wskazują na to, że kara ta powinna być orzekana w zasadzie w takiej sytuacji, gdy w wyniku oceny całokształtu okoliczności popełnionego przestępstwa i osobowości sprawcy sąd zasadnie uzna, iż wymierzenie bezwzględnej krótkoterminowej kary aresztu wojskowego nie byłoby celowe. Mając w takiej sytuacji do wyboru możliwość bądź warunkowego zawieszenia krótkoterminowej kary aresztu wojskowego, bądź wymierzenia kary ograniczenia wolności, sąd powinien dać pierwszeństwo karze ograniczenia wolności ze względu na jej walory resocjalizacyjne. Kara ta bowiem w warunkach pełnienia służby i wymagań dyscypliny wojskowej, z równoczesną możliwością nałożenia na skazanego obowiązków określonych w art. 294 § 4 k.k., jest bardziej celowym środkiem karnym w zakresie zapobiegawczego i wychowawczego oddziaływania niż krótkoterminowa kara aresztu wojskowego z warunkowym zawieszeniem jej wykonania.Przewidziane w art. 294 § 4 k.k. obowiązki, które w związku z wymierzeniem kary ograniczenia wolności sąd może nałożyć (pojedynczo lub łącznie) na skazanego, mają przede wszystkim walor środków wychowawczo-zapobiegawczych. Jakkolwiek nałożenie tych obowiązków jest fakultatywne, to jednak - ze względu na ich znaczenie - uznać należy, że rezygnacja z ich nałożenia może w zasadzie nastąpić tylko wtedy, gdy - zwłaszcza na tle dodatnich cech osobowości skazanego (jako żołnierza) - istnieją podstawy do przypuszczenia, iż jego pełna resocjalizacja nastąpi nawet bez stosowania tych środków, lub też wtedy, gdy przewidziane w art. 294 § 4 pkt 1 k.k. orzeczenie o potrąceniu (w odpowiednio określonej procentowo wysokości) z uposażenia skazanego byłoby dla niego - ze względu na jego sytuację materialna - zbyt dużą dolegliwością natury ekonomicznej.W kwestii zobowiązania skazanego do naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przestępstwem (art. 294 § 4 pkt 2 k.k.), a także zobowiązania skazanego do przeproszenia pokrzywdzonego (art. 294 § 4 pkt 3 k.k.) należy kierować się wskazaniami przedstawionymi w rozważaniach dotyczących przesłanek orzekania identycznych obowiązków w związku z warunkowym zawieszeniem wykonania kary pozbawienia wolności.VII. Określone w kodeksie karnym kary dodatkowe spełniają istotną funkcję z punktu widzenia wymagań polityki kryminalnej ze względu na ich represyjne albo prewencyjne (lub też represyjno-prewencyjne) znaczenie. Świadczy o tym chociażby ten fakt, że niektóre z tych kar (a mianowicie określone w art. 38 pkt 2, 3, 4 i 6 oraz w art. 295 k.k.) mogą być stosowane zamiast kar zasadniczych (art. 55 i art. 298 k.k.), jeżeli istnieją warunki do ich orzeczenia i jeżeli zostaną w ten sposób osiągnięte cele kary.Orzekając obok kar zasadniczych kary dodatkowe, należy mieć na względzie, że kara dodatkowa jest elementem współstanowiącym o współmierności represji, zastosowanej względem sprawcy.Kary dodatkowe degradacji i obniżenia stopnia wojskowego mogą być stosowane tylko do osoby, która w myśl art. 289 § 2 k.k. jest żołnierzem w chwili orzekania (por. uchwale składu siedmiu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 2 października 1974 r. - U 5/74, OSNKW 1974, z. 12, poz. 220), przy czym degradacje można orzec w razie skazania za zbrodnie lub występek umyślny (art. 296 S § k.k.), natomiast obniżenie stopnia wojskowego - za występek (art. 297 § 2 k.k.) zarówno umyślny, jak i nieumyślny.Jakkolwiek art. 296 § 2 i art. 297 § 2 k.k. nie precyzują merytorycznych przesłanek orzekania omawianych kar dodatkowych, a jedynie wskazują, że ich orzeczenie jest uzależnione od "charakteru i okoliczności czynu", to jednak oparte na tym wskazaniu merytoryczne przesłanki orzekania tych kar powinny być zróżnicowane ze względu na odmienną istotę i różne skutki każdej z tych kar.Mianowanie na stopień wojskowy (lub na kolejny wyższy stopień wojskowy) podoficera, chorążego lub oficera uzależnione jest między innymi od tego, czy żołnierz ma odpowiednie wartości moralne i polityczne oraz kwalifikacje fachowe, które - jak to wynika z ogólnych zasad regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL i zasad etyki zawodowej żołnierzy - warunkują w sumie wzorcowe postawy żołnierzy oraz ich prestiż i uznanie społeczne. Oficerowie, chorążowie i podoficerowie, mając określone uprawnienia dowódcy i wychowawcy, są szczególnie zobowiązani do zachowań wykazujących zaangażowaną postawę wobec wymagań moralnych i służbowych. Degradacja oznacza utratę posiadanego stopnia wojskowego i powrót do stopnia szeregowca (art. 296 § 1 k.k.), wobec czego kara ta powinna być z reguły orzekana za takie przestępstwa umyślne, których popełnienie w konfrontacji z przedstawionymi wyżej warunkami wskazuje przede wszystkim na to, że sprawca tak dalece utracił wymagane od oficera, chorążego lub podoficera wartości ideowo-moralne oraz prestiż i uznanie społeczne, iż nie może on mieć stopnia oficera, chorążego lub podoficera nie tylko w czynnej służbie wojskowej, lecz także w rezerwie. Podstawę ustaleń w tym względzie stanowi - jak to wskazuje art. 296 § 2 k.k. - ocena "charakteru i okoliczności czynu", a więc ocena przede wszystkim rodzaju popełnionego przestępstwa, pobudek i celów, którymi kierował się sprawca, oraz sposobu jego działania.Podkreślić należy, że zwłaszcza ustalenie, iż sprawca popełnił przestępstwo z niskich pobudek (tj. takich, które według oceny społecznej są odrażające lub wzbudzają pogardę), powinno z reguły stanowić podstawę orzeczenia degradacji. Orzekanie tej kary za przestępstwa (zarówno wojskowe, jak i pospolite), których podłożem nie są niskie pobudki, może nastąpić tylko w takich wypadkach, gdy rodzaj popełnionego przestępstwa, waga szkodliwości społecznej, zwłaszcza dla dyscypliny wojskowej (np. popełnienie przestępstwa wspólnie z podwładnym lub młodszym stopniem wojskowym albo na szkodę towarzysza broni), sposób działania sprawcy oraz cechy jego osobowości wskazują na całkowitą dyskwalifikację żołnierza jako człowieka nie nadającego się do pełnienia funkcji dowódcy i wychowawcy, związanych z posiadaniem stopnia oficera, chorążego i podoficera, a zatem gdy nie powinien on pełnić takich funkcji również w przyszłości.W porównaniu z degradacją inna jest istota i inne są skutki kary dodatkowej obniżenia stopnia wojskowego. Orzeczenie bowiem tej kary nie powoduje utraty statusu oficera, chorążego lub podoficera i skazany pozostaje w tym samym korpusie, do którego należał przed skazaniem. Z tego tez powodu inne - niż w wypadku orzekania degradacji - muszą być merytoryczne przesłanki orzekania kary dodatkowej obniżenia stopnia wojskowego. Jakkolwiek w razie orzekania tej kary sąd ocenia "charakter i okoliczności czynu" (art. 297 § 2 k.k.), to jednak ocena ta powinna być dokonywana z tego punktu widzenia, czy mimo popełnionego występku sprawca odpowiada tym wszystkim walorom moralnym i służbowym, które są bezwzględnie wymagane od oficera, chorążego i podoficera. Jeżeli ocena ta będzie dla sprawcy korzystna, to orzeczenie obniżenia stopnia wojskowego może nastąpić wtedy, gdy rodzaj i okoliczności popełnionego przestępstwa wymagają napiętnowania sprawcy tą karą, a przy tym przez mieszczące się w jej istocie dolegliwości (również natury ekonomicznej) osiągnięte zostaną cele kary w zakresie jej społecznego i indywidualnego oddziaływania. W tym kontekście uznać należy, że orzeczenie tej kary pożądane będzie zwłaszcza w wypadku kary zasadniczej, nie powodującej izolacji sprawcy.VIII. Określone w art. 50 k.k. dyrektywy sądowego wymiaru kary odnoszą się także do orzekania kary łącznej. Z treści art. 67 § 1 k.k. wynika, że przy wymiarze kary łącznej za przestępstwa pozostające w zbiegu realnym możliwe jest stosowanie zarówno zasady absorpcji, jak i zasady kumulacji. Wymierzenie kary łącznej na podstawie każdej z tych zasad jest rozstrzygnięciem krańcowym i w konkretnym wypadku może - na tle osobowości sprawcy oraz całokształtu okoliczności odnoszących się do poszczególnych przestępstw, a zarazem determinujących wymiar kar jednostkowych - prowadzić w efekcie bądź do niezasadnego złagodzenia represji (w razie zastosowania zasady absorpcji), bądź też do niesłusznego zaostrzenia kary (w razie zastosowania pełnej kumulacji). Wymierzenie kary łącznej z zastosowaniem jednej z tych zasad powinno być uzależnione przede wszystkim od charakteru powiązań istniejących pomiędzy zbiegającymi się realnie przestępstwami. Jeżeli np. sprawca popełnia kilka przestępstw jedno - lub wielorodzajowych nie pozostających w żadnej zależności, to uznać należy, że w takich sytuacjach stosowanie zasady absorpcji byłoby niesłuszne i wobec tego kara łączna powinna być odpowiednio wyższa od najwyższej wymierzonej kary jednostkowej. Inaczej natomiast należy ocenić sytuacje wskazujące na to, że jedno spośród zbiegających się przestępstw ma znaczenie podstawowe, a pozostałe przestępstwa (lub przestępstwo) mają w stosunku do niego znaczenie podrzędne. Sytuacje takie mogą powstać zwłaszcza wtedy, gdy jedno z przestępstw popełnione zostało w celu realizacji drugiego lub gdy następne przestępstwo ma na celu ukrycie poprzednio popełnionego albo gdy następne przestępstwo jest niejako konsekwencją poprzednio dokonanego. W tego rodzaju sytuacjach należy karę łączną orzekać z reguły z zastosowaniem zasady częściowej lub nawet pełnej absorpcji.Przedstawione wskazania odnoszą się odpowiednio do wymiaru kary łącznej w wypadku wydania wyroku łącznego. Zaznaczyć jednak należy, że w wypadku tym trzeba uwzględniać ustalenia wynikające z oceny materiałów zebranych w trybie art. 506 k.p.k.IX. Przepis art. 372 S 2 k.p.k. zawiera w swej treści nakaz przytoczenia w uzasadnieniu każdego wyroku skazującego: (...) okoliczności, które sąd miał na względzie przy wymiarze kary." W związku z tym, że wymierzenie współmiernej kary uzależnione jest od stopnia społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu i osobowości sprawcy, a zwłaszcza sposobu jego życia przed popełnieniem i zachowania się po popełnieniu przestępstwa (art. 50 § 2 k.k.), w toku przewodu sądowego istnieje konieczność wszechstronnego wyjaśnienia (w drodze przeprowadzenia odpowiednich dowodów) i ustalenia tych wszystkich okoliczności, które mają istotne znaczenie zarówno dla określenia stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynu, jak i właściwości oraz warunków osobistych sprawcy.Jednym z czynników przyczyniających się do prawidłowego określenia stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynu jest analiza całokształtu ustalonych w sprawie okoliczności także w aspekcie zasad wynikających z pojęć i sformułowań zawartych w odpowiednich regulaminach wojskowych oraz z istoty wymagań moralnych stawianych zwłaszcza żołnierzom pełniącym zawodową służbę wojskową. Zaznaczyć jednak należy, że nie chodzi w tym względzie o cytowanie w uzasadnieniu wyroku odpowiednich postanowień regulaminowych, lecz o umiejętność oceny przestępnego zachowania się sprawcy przez pryzmat regulaminowych wymagań dyscypliny wojskowej i porządku wojskowego.W dążeniu do wyjaśnienia wszystkich okoliczności odnoszących się zarówno do samego czynu jak i jego sprawcy, należy w szerszym niż dotychczas zakresie dopuszczać do udziału w postępowaniu sądowym nie tylko oskarżyciela posiłkowego (jego udział zwiększa kontradyktoryjność tego postępowania i przyczynia się do ustalenia prawdy), lecz także przedstawiciela organizacji społecznej lub delegata kolektywu żołnierskiego, których wystąpienie, a zwłaszcza zgłoszenie gotowości udzielenia poręczenia lub roztoczenia dozoru nad skazanym ze strony organizacji społecznej lub kolektywu żołnierskiego, może mieć duże znaczenie przy doborze właściwego rodzaju środka karnego i jego intensywności. Te same względy przemawiają także za celowością przytoczenia w uzasadnieniu wymiaru kary za przestępstwa ścigane na wniosek dowódcy jednostki wojskowej tych okoliczności, które wynikają z oceny treści złożonego wniosku o ściganie.W związku z ogólnymi ustawowymi dyrektywami, które wyraźnie akcentują konieczność uwzględnienia przy wymiarze kary okoliczności zarówno natury obiektywnej, jak i subiektywnej, należy postulować konkretność przytaczanych okoliczności uzasadniających zastosowanie w wyroku odpowiedniego środka karnego i zarazem eliminowanie w tym względzie sformułowań ogólnikowych oraz lakonicznych, a zwłaszcza zastępowanie rzeczowej argumentacji powtarzaniem ogólnych wskazań ustawowych (np. powoływanie się wyłącznie na znaczny stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu bez sprecyzowania tych okoliczności, które ten znaczny stopień uzasadniają, albo powoływanie się na względy prewencji ogólnej lub szczególnej bez wskazania, dlaczego i jaką role względy te odegrały przy wymiarze kary). Przyjmując za okoliczność obciążającą fakt, że sprawca dopuścił się przestępstwa, które jest często popełniane, sąd powinien wskazać, na podstawie jakich dowodów ustalił, iż sprawca co najmniej mógł mieć świadomość, że popełnione przezeń przestępstwo należy do kategorii tych, które są często dokonywane.Należyta konkretyzacja wszechstronnie przedstawionych okoliczności obciążających i łagodzących z jednoczesnym wskazaniem, dlaczego np. dominujące znaczenie przy wymiarze kary miały okoliczności łagodzące, a nie obciążające (lub odwrotnie), pozwala w konsekwencji ocenić, czy wymierzona kara jest współmierna na tle istoty i wagi przytoczonych okoliczności.W tzw. sprawach grupowych uzasadnienie zastosowanych środków karnych powinno - zgodnie z ogólnymi zasadami prawa karnego - indywidualizować okoliczności odnoszące się do poszczególnych skazanych i do poszczególnych popełnionych przez nich przestępstw, chyba że ta sama okoliczność (np. fakt wspólnego popełnienia przestępstw) dotyczy w jednakowym stopniu kilku skazanych.Obowiązek należytego uzasadnienia wymierzonej kary odnosi się nie tylko do kary zasadniczej, lecz także - w zależności od rozstrzygnięć zawartych w wyroku - do kar dodatkowych, warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności itp. Wiąże się z tym między innymi konieczność przedstawienia argumentów wskazujących na to, że względy na społeczne oddziaływanie kary nie przemawiają przeciwko zastosowaniu art. 73 § 1 k.k. albo że celowe jest oddanie skazanego pod dozór (art. 76 § 2 k.k. w związku z art. 300 k.k.) itp. Jeżeli np. obok warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności orzeczono grzywne (art. 75 § 1 k.k.) lub nałożono na skazanego którykolwiek z obowiązków probacyjnych (art. 75 § 2 k.k.) albo w wypadku wymierzenia kary ograniczenia wolności orzeczono procentowo określone potrącenie uposażenia (art. 294 § 4 pkt 1 k.k.), to tego rodzaju rozstrzygnięcia wymagają przytoczenia tych powodów, które uzasadniają celowość i adekwatność tych środków karnych. To samo wymaganie odnosi się także do wypadków wskazanych np. w art. 40, 75 § 2 pkt 1, art. 294 § 4 pkt 2 k.k. W wypadkach tych sąd powinien uzasadnić, dlaczego orzekł konfiskatę całości, a nie części mienia skazanego (i odwrotnie), albo dlaczego zobowiązał skazanego do naprawienia w części, a nie w całości (i odwrotnie), szkody wyrządzonej przestępstwem.Przedstawione wskazania odnoszą się odpowiednio do uzasadnienia wymiaru kary łącznej lub kary wymierzonej wyrokiem łącznym. W tym względzie sąd powinien w uzasadnieniu przytoczyć w szczególności powody wyjaśniające, dlaczego zastosowano zasadę absorpcji lub kumulacji albo dlaczego jako karę łączną wymierzono zaostrzoną w odpowiednim stopniu najwyższą karę spośród orzeczonych kar jednostkowych (tzw. formuła asperacyjna).Ogólnie rzecz ujmując, należy wymagać, aby treść uzasadnienia (odnoszącego się zresztą nie tylko do zastosowania w wyroku środków karnych) wskazywała wyraźnie, że sąd dokonał wyczerpującej analizy wszystkich istotnych w sprawie okoliczności i że podstawą każdego z zawartych w wyroku rozstrzygnięć są ściśle określone okoliczności odpowiadające ustalonym faktom. Do wymagań podnoszących jakość uzasadnień wyrokowych należy także zaliczyć jasność sformułowań oraz rzeczowość treści i poprawność stylu.X. W kwestiach szczególnych, nie objętych treścią niniejszych wytycznych, mają zastosowanie odpowiednie wskazania dotyczące wymiaru kary, zawarte w uchwalanych przez Sąd Najwyższy i obowiązujących wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej.