VI KZP 1/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes B. Dzięcioł. Sędziowie: dr A. Kafarski (sprawozdawca), W. Komorniczak, A. Pyszkowski, R. Staszkiewicz (współsprawozdawca), W. Sutkowski, K. Wagner. Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Romana O., oskarżonego z art. 184 § 1 k.k., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 5 grudnia 1974 r., a następnie przez skład zwykły Sądu Najwyższego skierowanego do rozpoznania przez skład powiększony tegoż Sądu zagadnień prawnych wymagających zasadniczej wykładni ustawy co do tego:"1. Czy w postępowaniu odwoławczym dopuszczalne jest utrzymanie w mocy kar pozbawienia wolności i uchylenie orzeczenia o umieszczeniu oskarżonego przed odbyciem kary pozbawienia wolności w zakładzie leczenia odwykowego w ramach art. 102 § 1 k.k. bez naruszenia zasady wynikającej z art. 383 § 1 k.p.k., mając na względzie dyspozycję art. 100 § 3 k.k.?2. W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy zakaz orzekania na niekorzyść wynikający z art. 383 § 1 k.p.k. odnosi się do innych niż wymienionych w art. 408 k.p.k. środków oddziaływania penitencjarnego, leczniczego itp. wynikających z ustawy, a przede wszystkim czy może on dotyczyć określenia w trybie art. 82 k.k. i art. 39 § 1 oraz 44 k.k.w. rodzaju zakładu karnego albo typu rygoru?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. Udzielenie odpowiedzi na przedstawione pytania wymaga rozstrzygnięcia dwóch zasadniczych zagadnień, a mianowicie kwestii charakteru środków zabezpieczających przewidzianych w art. 100 § 1 i art. 102 § 1 k.k. w stosunku do kary oraz problemu, co obejmuje zakaz reformationis in peius - oczywiście z ograniczeniem do kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia zagadnień, o których mowa w pytaniach.Środki zabezpieczające nie mają charakteru represyjnego. Ich wymiar nie jest oparty, jak w wypadku kary, na zasadzie współmierności do wagi przestępstwa. Środki te nie mają charakteru dolegliwości ściśle penalnych, na których jest zbudowany system kar. Ich zadaniem zatem nie jest realizacja celów kary w zakresie społecznego oddziaływania oraz celów zapobiegawczych i wychowawczych, które ma ona osiągnąć w stosunku do skazanego, lecz zabezpieczenie społeczeństwa przed dalszą działalnością przestępną osób, które ze względu na popełnienie przestępstwa w stanie ograniczonej poczytalności określonej w art. 25 § 2 k.k. grożą poważnym niebezpieczeństwem dla porządku prawnego w razie pozostawania na wolności lub w stosunku do osób, których skazanie nastąpiło za przestępstwo popełnione w związku z nałogowym używaniem alkoholu lub innego środka odurzającego. Omówione zatem środki, zmierzające do leczenia oskarżonego i zabezpieczenia ustalonego porządku prawnego, spełniają odmienną funkcję w stosunku do kary, nie można więc ich z nią identyfikować.II. Przechodząc do następnego zagadnienia, trzeba stwierdzić, że zakaz reformationis in peius wynika z dwóch przepisów, a mianowicie z art. 383 § 1 i art. 408 k.p.k. Pierwszy z tych przepisów stanowi, że sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść oskarżonego tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść środek odwoławczy i tylko w granicach środka odwoławczego, drugi zaś - że w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania wolno w dalszym postępowaniu orzec karę surowszą niż orzeczona w uchylonym wyroku tylko wtedy, gdy wyrok ten był zaskarżony na niekorzyść oskarżonego. Treść obu przytoczonych przepisów wskazuje, że pozostają one w ścisłym związku.Powoduje to, że zasady wyrażone w nich nie mogą być wykładane oddzielnie, lecz że interpretacja ich dla ustalenia właściwej treści obu przepisów powinna uwzględniać konsekwencje płynące z nich obu.III. Treść art. 408 k.p.k. wskazuje, że stanowi on normę szczególną, ponieważ ze względu na zabezpieczenie praw do obrony oskarżonego wprowadza on odstępstwo od zasady trafnej represji karnej. Ze względu na ten charakter art. 408 k.p.k. podlega wykładni ścisłej. W konsekwencji więc rozważań zawartych w pkt I niniejszego uzasadnienia, że środek zabezpieczający nie jest karą, nie ma przeszkód ze względu na zakaz reformationis in peius, aby sąd pierwszej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy, w której wyrok został uchylony w uwzględnieniu rewizji wniesionej na korzyść oskarżonego, orzekł środek zabezpieczający przewidziany w art. 100 § 1 lub art. 102 § 1 k.k. obok kary, która została wymierzona w wyroku uchylonym.IV. W pkt II niniejszego uzasadnienia zostało wykazane, że art. 383 § 1 i art. 408 k.p.k. powinny być wykładane we wzajemnym powiązaniu z uwzględnieniem treści ich obu.W konsekwencji więc tego, że sądowi pierwszej instancji przysługuje prawo orzeczenia o środku zabezpieczającym w warunkach wskazanych w pkt III niniejszego uzasadnienia, byłaby nielogiczna wykładnia, iż art. 383 § 1 część pierwsza k.p.k. uniemożliwia orzeczenie środka zabezpieczającego przez sąd rewizyjny, gdy w sprawie została wniesiona rewizja jedynie na korzyść oskarżonego.Nielogiczność takiej wykładni wynika przede wszystkim z tego, że możliwość orzeczenia o środku zabezpieczającym przewidzianym w art. 100 § 1 i art. 102 § 1 k.k., mimo że została wniesiona rewizja jedynie na korzyść oskarżonego, zależałaby od tego, czy sąd pierwszej instancji dopuścił się uchybień prowadzących do uchylenia zaskarżonego wyroku, które pociągnęły jego uchylenie, czy też do takich uchybień nie doszło; w konsekwencji czego sąd odwoławczy, rozstrzygając sprawę merytorycznie, nie mógłby orzec środka zabezpieczającego w stosunku do oskarżonego.Prowadziłoby to do tego, że ze względu na takie ograniczenie sądu odwoławczego brak orzeczenia o środku zabezpieczającym mógłby zostać naprawiony dopiero w wyniku rewizji nadzwyczajnej.Należy nadmienić, że w omawianej kwestii dopuszczalności orzeczenia środka zabezpieczającego przez sąd rewizyjny, gdy w sprawie została wniesiona rewizja jedynie na korzyść, Sąd Najwyższy od wielu lat zajmuje niezmienne stanowisko zarówno na tle przepisów poprzednio obowiązującego kodeksu postępowania karnego z 1928 r., jak i obecnie obowiązującego (por. wyroki z dnia 3 sierpnia 1960 r. - IV K 369/60, OSN 1960, z. 11, poz. 177; z dnia 14 czerwca 1962 r. - V K 187/62, OSNKW 1963, z. 4, poz. 75; z dnia 26 listopada 1974 r. - IV KR 252/74, OSNKW 1975, z. 3-4, poz. 43).Jeżeli więc sądowi odwoławczemu przy rozpoznaniu rewizji wniesionej na korzyść oskarżonego wolno jest bez naruszenia zakazu reformationis in peius orzec w stosunku do oskarżonego o zastosowaniu środka zabezpieczającego przewidzianego w art. 100 § 1 lub art. 102 § 1 k.k., to tym bardziej temu sądowi wolno jest uchylić orzeczony przez sąd pierwszej instancji ten środek, gdy rewizja została wniesiona jedynie na korzyść oskarżonego.V. Z uzasadnienia przedstawionego do rozstrzygnięcia pytania wynika, że Sąd Wojewódzki ma wątpliwości, czy uchylenie w uwzględnieniu rewizji oskarżonego orzeczenia o umieszczeniu go w zakładzie leczenia odwykowego nie pogorszy sytuacji oskarżonego.Przewidziany w art. 100 § 1 i art. 102 § 1 k.k. środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym, w innym odpowiednim zakładzie leczniczym lub w zakładzie leczenia odwykowego nie będąc karą zawiera w sobie jednak również pewne elementy dolegliwości w postaci ograniczenia swobodnego dysponowania swoją osobą, poddania się określonej dyscyplinie itp. Jest to więc obok kary pozbawienia wolności pewnego rodzaju dodatkowa dolegliwość, którą uwzględnia obowiązujący kodeks karny, przewidując w stosunku do środka zabezpieczającego określonego w art. 102 § 1 k.k. możliwość odstąpienia od wykonania wymierzonej kary pozbawienia wolności (art. 102 § 3 i art. 103 § 3 k.k.).W związku z tym należy podnieść, że przy ocenie, jak ukształtuje się pobyt skazanego w zakładzie leczenia odwykowego łącznie z okresem wykonania kary, nie można mieć na względzie wyłącznie sytuacji najkorzystniejszej dla oskarżonego, jak zdaje się to wynikać z przedstawionego pytania, a mianowicie że zwolnienie z zakładu leczenia odwykowego nastąpi po upływie 6 miesięcy (art. 102 § 2 k.k.) i sąd po tym okresie odstąpi od wykonania kary, lecz trzeba się również liczyć z tym, że okres pobytu w tym zakładzie może wynieść 2 lata i zostanie wykonana w całości orzeczona kara pozbawienia wolności.Uwzględnienie zatem wskazanych okoliczności prowadzi do wniosku, że uchylenie orzeczenia o środku zabezpieczającym na skutek żądania zawartego w rewizji oskarżonego nie prowadzi również ze względów merytorycznych do pogorszenia sytuacji oskarżonego, a może być dla niego korzystne. Te względy prowadzą do wniosku, że jest dopuszczalne zastąpienie przez sąd odwoławczy środka zabezpieczającego przewidzianego w art. 102 § 1 k.k. określeniem spełniającego tę samą rolę odpowiedniego rodzaju zakładu karnego i typu rygoru wykonywania kary (art. 82 i art. 39 § 1 k.k.w.), ponieważ leczenie oskarżonego będzie się odbywało jednocześnie z odbywaniem kary.Za przedstawionym poglądem przemawia również argument z art. 46 § 1 k.k.w. Jeżeli bowiem sąd penitencjarny może orzec zmianę określonego w wyroku prawomocnym rodzaju zakładu karnego lub rygoru, to także orzeczenie co do wskazanych kwestii może wydać sąd odwoławczy.