III CZP 81/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: J. Szachułowicz, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Anieli L. przeciwko Krystynie W. o uznanie umowy za nieważną, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 14 czerwca 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy przewidziany w przepisie art. 80 k.c. wymóg zachowania formy aktu notarialnego dotyczy również czynności prawnej polegającej na dokonaniu przez osobę nie mogącą czytać darowizny przekraczającego kwotę 10.000 zł (dziesięć tysięcy złotych) wkładu mieszkaniowego do spółdzielni mieszkaniowej na rzecz osoby, która w wyniku tej czynności nabyła spółdzielcze prawo do lokalu?"udzielił następującej odpowiedzi:Jeżeli osoba nie mogąca czytać składa pisemne oświadczenie woli nie w formie aktu notarialnego, przewidzianej przez art. 80 k.c., a forma pisemna jest w danym wypadku wymagana tylko w celach dowodowych (art. 75 k.c.), pominięcie formy notarialnej nie skutkuje nieważności czynności prawnej. Oświadczenie takie należy jednak uważać za złożone ustnie, a nie na piśmie, a dowód ze świadków lub dowód z przesłuchania stron jest dopuszczalny w okolicznościach przewidzianych w art. 74 § 2 k.c. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie prawne powstało na tle następującego stanu sprawy.W dniu 16.II.1972 r. powódka w piśmie skierowanym do Spółdzielni Mieszkaniowej oświadczyła, że cały swój wkład mieszkaniowy w kwocie 16.440 zł wraz ze spółdzielczym prawem do lokalu typu lokatorskiego znajdującego się w K. przekazuje swej wnuczce, wspólnie zamieszkałej, pozwanej Krystynie S. zamężnej W. i prosi, aby wnuczkę przyjąć do Spółdzielni i przyznać jej omawiany lokal. Ponieważ powódka jest niepiśmienna, oświadczenie zostało sporządzone w ten sposób, że powódka położyła na nim swój odcisk palca, obok którego jej imię i nazwisko wypisała na jej prośbę Elżbieta S., co zostało potwierdzone przez notariusza. Zgodnie z powyższym oświadczeniem pozwana została przyjęta na członka Spółdzielni i jej został przydzielony przedmiotowy lokal.W dniu 9.VIII.1976 r. powódka wniosła pozew o uznanie powyższego oświadczenia za nieważne. Pozew został oparty na dwóch przesłankach. Po pierwsze, powódka twierdząc, że nie może nie tylko pisać, ale także czytać, jest zdania, że ważne oświadczenie woli mogła złożyć tylko w formie aktu notarialnego (art. 80 k.c.). Po drugie, powódka powołując się na swój zaawansowany wiek, niepiśmienność i chroniczne choroby, twierdzi, że w chwili składania oświadczenia woli znajdowała się w stanie wyłączającym swobodne i świadome powzięcie decyzji (art. 82 k.c.).Wyrokiem z dnia 23.XI.1976 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Sąd ustalił na podstawie opinii biegłego, że powódka w dacie składania oświadczenia woli z dnia 16.II.1972 r. miała zachowaną zdolność kierowania swoim postępowaniem, jak również zdolność świadomego powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Jeżeli chodzi o powołanie się na art. 80 k.c., Sąd Rejonowy uznał, że przepis ten miałby zastosowanie tylko w przypadku, gdyby ustawa wymagała formy pisemnej pod rygorem nieważności. Tymczasem w danej sprawie chodzi tylko o wymóg formy pisemnej w celach dowodowych, gdyż oświadczenie woli dotyczy rozporządzenia prawem, którego wartość przekracza kwotę 10.000 zł (art. 75 § 1 k.c.).Od powyższego wyroku powódka wniosła rewizję, przy której rozpoznawaniu nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości ujęte w pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi na powyższe pytanie w trybie art. 391 k.p.c., rozważył, co następuje:W myśl art. 80 k.c., jeżeli osoba nie mogąca czytać ma złożyć oświadczenie woli na piśmie, oświadczenie powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Powstaje pytanie, jakie są skutki niezachowania formy aktu notarialnego przewidzianej w art. 80 k.c., w szczególności czy i kiedy brak tej formy powoduje nieważność oświadczenia woli.Obowiązujące prawo przewiduje dwa różne rodzaje pisemnej formy oświadczenia woli. Forma ta może być zastrzeżona bądź pod rygorem nieważności czynności prawnej, bądź pod rygorem pewnych ograniczeń dowodowych. Zastrzeżenie przez ustawę formy pisemnej dla danej czynności prawnej tylko wtedy wywołuje dalej idący skutek w postaci jej nieważności, jeżeli ustawa wyraźnie przewiduje rygor nieważności (art. 73 § 1 k.c.). W pozostałych przypadkach niezachowanie formy pisemnej wywołuje jedynie ten skutek, że prowadzenie dowodu z zeznań świadków lub przesłuchania stron na fakt dokonania czynności prawnej jest dozwolone tylko w okolicznościach przewidzianych w art. 74 § 2 k.c.Z powyższego wynika, że jeżeli osoba nie mogąca czytać ma dokonać czynności prawnej, dla której została zastrzeżona forma pisemna pod rygorem nieważności, czynność ta musi być zgodnie z art. 80 k.c. sporządzona w formie aktu notarialnego. Brak formy aktu notarialnego spowoduje nieważność czynności prawnej.Ogólnikowa redakcja przepisu art. 80 k.c., w którym nie wskazano, z jakich przyczyn osoba nie mogąca czytać ma złożyć oświadczenie woli na piśmie, mogłaby przemawiać za tym, że identyczny skutek nieważności czynności prawnej powstaje również wtedy, gdy ustawa zastrzega formę pisemną tylko dla celów dowodowych. Za taką wykładnią mógłby również przemawiać art. 73 § 2 k.c., stanowiący, że jeżeli ustawa zastrzega dla czynności prawnej inną formę szczególną, czynność dokonania bez zachowania tej formy jest nieważna. Wykładnia taka byłaby jednak wadliwa.Należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że omawiana wykładnia doprowadziłaby - jeśli chodzi o osoby nie mogące czytać - do zrównania skutków braku pisemnej formy oświadczenia woli, niezależnie od tego, czy ustawa zastrzega formę pisemną pod rygorem nieważności czy ad probationem. Zawsze bowiem brak należytego pisemnego oświadczenia woli powodowałby nieważność czynności prawnej. Do takiej wykładni - w braku wyraźnej wskazówki ustawodawczej - brak jest dostatecznych podstaw.Nie bez znaczenia jest również fakt, że ustawodawca używa innej terminologii w odniesieniu do zastosowania formy pisemnej pod rygorem nieważności, a innej do zastrzeżenia tej formy tylko dla celów dowodowych. W pierwszym bowiem wypadku ustawa mówi o dokonaniu czynności prawnej w formie pisemnej (art. 73 § 1 k.c.), podczas gdy w drugiej używa sformułowania, że czynność prawna powinna być "stwierdzona pismem" (art. 75 § 1 k.c.). Przemawia to również przeciwko dopuszczalności potraktowania w identyczny sposób obu sytuacji prawnych w świetle art. 80 k.c.Jeżeli chodzi o art. 73 § 2 k.c., to mówi on o innej formie szczególnej "dla czynności prawnej", a więc dla czynności prawnej zobiektywizowanej, a nie ze względu na subiektywne cechy osoby mającej daną czynność sporządzić. Artykuł 80 k.c. przewiduje natomiast szczególną formę nie dla określonej czynności prawnej, lecz dla oświadczenia woli, które ma sporządzić osoba nie mogąca czytać. Podobnie art. 79 k.c. przewiduje szczególną formę złożenia oświadczenia woli przez osobę nie mogącą pisać. Dlatego też obie te formy nie mieszczą się w hipotezie zdania pierwszego § 2 art. 73 k.c.Zasługuje przy tym na uwagę, że wypadki rozporządzenia prawem, którego wartość przekracza 10.000 zł, nie należą do rzadkości. Zaliczyć do nich z reguły należy nabycie większych przedmiotów urządzenia domowego. Przyjęcie, że każda tego rodzaju transakcja zawierana przez osobę nie mogącą czytać wymaga formy aktu notarialnego, stanowiłaby wymóg nie liczący się z realiami życia i utrudniający normalny obrót handlowy, zwłaszcza że przepis art. 80 k.c. odnosi się nie tylko do osób niepiśmiennych, lecz do każdej osoby, która - np. z powodu przejściowej choroby wzroku - nie może czytać.W tych warunkach nie można przyjąć, aby złożenie przez osobę nie mogącą czytać pisemnego oświadczenia woli z pominięciem formy aktu notarialnego skutkowało nieważność czynności prawnej w wypadkach, gdy forma pisemna przewidziana jest tylko w celach dowodowych.Poza tym nie można by podzielić poglądu, że z art. 80 k.c. nie wynikają żadne wnioski w odniesieniu do tych oświadczeń woli, które powinny być stwierdzone pismem w celach dowodowych i że wobec powyższego jakakolwiek forma pisemna pochodząca od osoby nie mogącej czytać czyniłaby zadość art. 75 § 1 k.c. Intencją przepisu art. 80 k.c. jest ochrona osoby nie mogącej czytać, która mogłaby łatwo zostać skłoniona do pisemnego potwierdzenia oświadczenia niezgodnego z jej wolą, skoro oświadczenia tego nie jest w stanie przeczytać i skontrolować jego treści. Mając tę intencję na uwadze i skoro z drugiej strony - z przyczyn poprzednio wyłuszczonych - nie można przyjąć nieważności czynności prawnej dla braku formy notarialnej, gdy forma pisemna zastrzeżona jest tylko dla celów dowodowych, wypadnie wyciągnąć wniosek, że oświadczenie woli osoby nie mogącej czytać, złożone bez zachowania przesłanek wymaganych przez art. 80 k.c., nie może być w ogóle uważane za złożone na piśmie. Oświadczenie takie należy więc potraktować jako złożone ustnie, a nie pisemnie.Tego rodzaju wykładnia, nie przekreślając normatywnej treści art. 80 k.c., czyni zadość postulatowi ochrony osoby nie mogącej czytać przed ewentualnym nadużyciem ze strony jej kontrahenta, gdyż nie przypisuje istotnego znaczenia pisemnemu oświadczeniu pochodzącemu od takiej osoby. Jednocześnie wykładnia ta pozwala na uwzględnienie uzasadnionych interesów kontrahenta osoby nie mogącej czytać. Sąd może bowiem za pomocą innych dowodów dopuszczalnych w świetle art. 74 § 2 k.c. (zeznania świadków, przesłuchanie stron) ustalić, jaka była rzeczywista wola osoby nie mogącej czytać.Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.Sąd Najwyższy pominął zawartą w pytaniu prawnym wzmiankę o darowiźnie. W sprawie niniejszej nie chodziło o umowę darowizny pomiędzy stronami (która zresztą ze względu na spółdzielcze prawo do lokalu typu lokatorskiego i niezbywalność tego prawa nie byłaby dopuszczalna - art. 144 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), lecz o zrzeczenie się przez powódkę w piśmie skierowanym do spółdzielni spółdzielczego prawa do lokalu z jednoczesnym wskazaniem osoby bliskiej, której zgodnie z art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach przysługiwało pierwszeństwo przyjęcia do spółdzielni i uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu po byłym członku.