II CR 469/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Świeboda. Sędziowie SN: R. Czarnecki (sprawozdawca), J. Niejadlik.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - Inspektorat w B. przeciwko Kazimierzowi P. o zapłatę, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 13 lipca 1977 r.uchyliłzaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo oraz orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktyczneW sprawie (...) PZU wypłacił żonie i synom Floriana L. świadczenie w wysokości 173.260 zł. Pozwany jako kierowca, który spowodował szkodę, wpłacił do PZU kwotę 10.000 zł, a PZU dochodzi od niego zwrotu reszty wspomnianego świadczenia, tj. sumy 163.260 zł.Według ustaleń i wniosków Sądu Wojewódzkiego, krew pobrana u pozwanego w dwie godziny po wypadku wykazała 1,43 promille alkoholu. W tym stanie nietrzeźwości pozwany w godzinach wieczornych dnia 21.V.1969 r. prowadził samochód z szybkością około 65 - 80 km na godzinę, przy ograniczonej widoczności (włączył tylko światła postojowe) i jadąc po lewej stronie osi jezdni uderzył Floriana L. znajdującego się na lewym skraju jezdni, który zmarł wskutek tego uderzenia. Ze względu na duży stopień winy pozwanego, uzasadniona jest odmowa ze strony PZU ograniczenia roszczenia regresowego do kwoty 10.000 zł (§ 17 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych - Dz. U. Nr 15, poz. 89; zm.: Dz. U. z 1971 r. Nr 11, poz. 108). Jednakże z mocy art. 828 § 2 k.c. na PZU przeszło roszczenie żony i synów Floriana L. przeciwko pozwanemu, a roszczenie to zgodnie z art. 440 k.c. może być ograniczone. Kryteria art. 440 k.c. uzasadniają stanowisko, że obowiązek naprawienia szkody przez pozwanego zostaje ograniczony do sumy 91.630 zł, tj. do kwsoty 10.000 zł już przez niego wpłaconej oraz do połowy dochodzonej sumy w wysokości 81.630 zł z tym, że jest to ostateczna należność PZU bez względu na to, czy wypłaci on synom Floriana L. dalsze kwoty z tytułu renty. Zasądzona suma 81.630 zł zostaje rozłożona na raty po 1.000 zł miesięcznie.Wyrok w części oddalającej powództwo o zasądzenie dalszych 81.630 zł zaskarżył PZU.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej PZU świadczy poszkodowanemu w granicach odpowiedzialności cywilnej kierowcy pojazdu mechanicznego (§ 15 wyżej powołanego rozporządzenia z dnia 24 kwietnia 1968 r.; tak samo: § 17 obecnie obowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych - Dz. U. Nr 46, poz. 274; zm.: Dz. U. z 1975 r. Nr 30, poz. 160).Roszczenie poszkodowanego przeciwko PZU wypływa ze stosunku unormowanego przepisami o czynach niedozwolonych, zmodyfikowanego przepisami rozporządzenia z 1968 r. (obecnie - wyżej powołanego rozporządzenia z dnia 28 listopada 1974 r.). Wspomniany stosunek charakteryzuje się tym, że gdy poszkodowany zgłasza roszczenie do kierowcy, przekazuje on to zgłoszenie PZU, gdy wnosi przeciwko niemu powództwo, konieczne jest zapoznanie z jego treścią także PZU, przy czym PZU wypłaca bezpośrednio poszkodowanemu świadczenie z tytułu odpowiedzialności cywilnej (§ 18 ust. 2 i ust. 3, § 19 rozporządzenia z 1968 r. tak samo: § 20 ust. 2, ust. 3 i ust. 5 rozporządzenia z 1974 r.). Z kolei roszczenie poszkodowanego przeciwko kierowcy wynika z przepisów o czynach niedozwolonych.W konsekwencji, poszkodowanemu przysługują dwa roszczenia: przeciwko PZU oraz przeciwko kierowcy, a każde z tych roszczeń oparte jest na innej podstawie. Roszczenie poszkodowanego przeciwko PZU, już ze względu na wspomnianą treść stosunku, z którego wypływa, nie ulega miarkowaniu, stosownie do przesłanek z art. 440 k.c., a roszczenie poszkodowanego przeciwko kierowcy, z przyczyn wskazanych w orzeczeniu z dnia 18.XII.1968 r. II CR 409/68 (OSNCP 1969, poz. 107) również nie ulega wspomnianemu miarkowaniu.Z powyższego wynika, że z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej PZU świadczy poszkodowanemu w granicach odpowiedzialności cywilnej kierowcy opartej na przepisach o czynach niedozwolonych, jednakże z wyłączeniem dyspozycji art. 440 k.c.Gdyby więc nawet PZU miało przysługiwać roszczenie regresowe przeciwko kierowcy na tej podstawie, że na PZU przeszłoby roszczenie regresowe poszkodowanego przeciwko kierowcy (art. 828 § 1 k.c.), to przejście tego roszczenia nie uzasadniałoby miarkowania roszczenia regresowego według art. 440 k.c.Należy natomiast podkreślić, że wyżej przedstawione unormowanie wysuwa na pierwszy plan odpowiedzialność PZU wobec poszkodowanego. Skoro zaś we wzajemnych stosunkach pomiędzy PZU a kierowcą PZU w zasadzie ponosi ciężar szkody, to powstała potrzeba szczególnego unormowania roszczenia regresowego PZU przeciwko kierowcy, mianowicie opartego nie na kompensacji wypłaconego świadczenia, lecz na realizacji celów prewencyjno-represyjnych.W przedstawionym stanie rzeczy § 17 rozporządzenia z 1968 r. stanowi (w rozważanym zakresie tak samo § 19 rozporządzenia z 1974 r.), że w sytuacjach wyliczonych w tym przepisie PZU jest obowiązany dochodzić od kierowcy zwrotu wypłaconego poszkodowanemu świadczenia (ust. 1). W wypadkach uzasadnionych społecznie i gospodarczo PZU może ograniczyć roszczenie do kwoty stanowiącej 50% wypłaconego poszkodowanemu świadczenia. W tych wypadkach kwota roszczenia dochodzonego od kierowcy nie może przekraczać 10.000 zł. Ograniczenie roszczenia nie dotyczy sytuacji, gdy szkoda została spowodowana rozmyślnie (ust. 2).Powołany przepis w wypadkach w nim wyliczonych nakłada na PZU obowiązek domagania się zwrotu wypłaconego świadczenia, przy czym nie wyłania się tu potrzeba ustosunkowania się do charakteru tego obowiązku. W każdym razie, jeżeli PZU wytacza powództwo przeciwko kierowcy o zwrot wypłaconego świadczenia, zasadność tego roszczenia regresowego PZU przeciwko kierowcy podlega ocenie według przesłanek § 17 rozporządzenia z 1968 r. (§ 19 rozporządzenia z 1974 r.), ma on zatem charakter prawnomaterialny. Przepis ten, jako szczególny, normuje miarkowanie roszczenia regresowego PZU przeciwko kierowcy w sposób wyłączny i odrębny.Paragraf 17 rozporządzenia z 1968 r. (§ 19 rozporządzenia z 1974 r.) przewiduje roszczenie regresowe PZU m.in. w sytuacji, gdy kierowca spowodował szkodę w stanie nietrzeźwości lub rozmyślnie.Jeżeli kierowca spowodował szkodę w stanie nietrzeźwości, a zachodzi wypadek uzasadniony społecznie i gospodarczo, sąd może zasądzić z tytułu roszczenia regresowego kwotę niższą niż 10.000 zł, jednak nie niższą niż 50% wypłaconego poszkodowanemu świadczenia. W takim wypadku sąd nie jest władny zasądzić ze wspomnianego tytułu kwoty wyższej niż 10.000 zł, chociażby nie stanowiła ona 50% wypłaconego świadczenia.Natomiast, jeżeli kierowca spowodował szkodę w stanie nietrzeźwości, a nie zachodzi wypadek uzasadniony społecznie i gospodarczo, albo jeżeli kierowca spowodował szkodę rozmyślnie (umyślnie), wyłączone jest jakiekolwiek miarkowanie i zasądzeniu zatem ulega pełna suma wypłaconego świadczenia.W niniejszej sprawie sąd w postępowaniu karnym w pierwszej instancji uznał, że pozwany przewidywał możliwość skutku przestępnego i na to się godził, wobec czego skazał pozwanego za przestępstwo umyślne, natomiast sąd w postępowaniu karnym w instancji rewizyjnej nie dopatrzył się u pozwanego umyślnego zamiaru ewentualnego, uchylił więc zaskarżony wyrok i skazał pozwanego za przestępstwo nieumyślne.Jednakże zgodnie z ustaloną judykaturą na gruncie art. 11 k.p.c. sąd w postępowaniu cywilnym nie może pójść dalej niż to wynika z prawomocnego wyroku skazującego i dokonać ustaleń mniej korzystnych dla skazanego. Sąd Wojewódzki bowiem miał możność rozważenia, czy ze względu na znaczny stopień nietrzeźwości pozwany umyślnie spowodował szkodę.Sąd Wojewódzki nie kierował się przesłankami § 17 rozporządzenia z 1968 r. W szczególności nie wypowiedział się co do nieumyślności lub umyślności pozwanego. Ponadto oddalił powództwo także w odniesieniu do świadczeń jeszcze nie wypłaconych, co do których ze względu na ich przedwczesność PZU nie mogło dochodzić zwrotu i nie dochodziło.Wyrok w części oddalającej powództwo nie może być więc utrzymany w mocy (art. 388 § 1 k.p.c.).