III PZP 42/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: W. Formański (sprawozdawca), M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Romana W. i 13 innych przeciwko Polskiemu Biuru Podróży "Orbis" w W. o wynagrodzenie za pracę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 1 października 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy kierowcom samochodowym Biura Podróży "Orbis", zatrudnionym przy obsłudze ruchu turystycznego poza miejscem ich stałego zamieszkania i pracy, należy się wynagrodzenie za przerwy w pracy do 6 godzin w ciągu jednego dnia pracy, jeżeli otrzymali za te przerwy dodatkowe wynagrodzenie w formie ryczałtu określonego w § 10 ust. 2 zarządzenia nr 77 Przewodniczącego Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki z dnia 24 października 1967 r. w sprawie wynagradzania i czasu pracy pracowników transportu samochodowego?",powziął następującą uchwałę:Nie wlicza się do czasu pracy przerw w pracy kierowców samochodowych Polskiego Biura Podróży "Orbis", zatrudnionych przy obsłudze ruchu turystycznego poza miejscem ich stałego zamieszkania i pracy, jeżeli przerwy te w obsłudze imprezy turystycznej zostały zaplanowane, o każdej z takich przerw kierowca został powiadomiony przynajmniej na 3 dni przed imprezą i na stosowanie takich przerw wyraził pisemną zgodę (§ 10 ust. 1 zarządzenia nr 77 Przewodniczącego Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki z dnia 24 X 1967 r. w sprawie wynagrodzenia i czasu pracy pracowników transportu samochodowego - Biuletyn PBP "Orbis" z 1967 r. nr 12, poz. 97) oraz jeżeli w czasie tych przerw nie pozostawał do dyspozycji zakładu pracy. Przerwy nie odpowiadające wskazanym wymaganiom - jako w istocie rzeczy nie będące przerwami - wlicza się do czasu pracy. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Powodowie zatrudnieni w charakterze kierowców prowadzących samochody wydzielone do obsługi ruchu turystycznego domagali się zasądzenia od pozwanego Biura Podróży wynagrodzenia za pracę w czasie przerw w obsłudze imprez turystycznych odbywających się poza ich miejscem pracy i zamieszkania. Zdaniem powodów tzw. przerywany czas pracy nie może być stosowany w obsłudze turystycznej poza ich miejscem zamieszkania i pracy, czyli poza terenem miasta K., w związku z czym wypłacony im ryczałt z tytułu takich przerw w wysokości 15 zł za dobę nie pokrywa należnego im wynagrodzenia za pracę w tym czasie wedle przysługujących im stawek zaszeregowania. Nie kwestionowali natomiast wspomnianego ryczałtowego sposobu wynagrodzenia za okres przerw w pracy w toku obsługi ruchu turystycznego w miejscu pracy. Zarządy główny i okręgowy właściwego związku zawodowego podzieliły stanowisko powodów.Sąd Powiatowy, zgodnie ze stanowiskiem strony pozwanej, uznał roszczenie powodów za nieuzasadnione, przy czym powołał się na regulaminy pracy z roku 1960 i 1968, obowiązujące w pozwanym Biurze Podróży, które dopuszczają niezaliczanie przerw w pracy trwających ponad 15 minut do czasu pracy, jak również na § 10 zarządzenia nr 77 Przewodniczącego Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki z dnia 24.X.1967 r., na podstawie którego w ruchu turystycznym dopuszczalne jest stosowanie przerywanego czasu pracy i niewliczanie przerw do czasu pracy kierowców.Sąd Wojewódzki, przedstawiając przytoczone na wstępie zagadnienie prawne jako budzące poważne wątpliwości, wskazał na to, że powołany przez Sąd Powiatowy § 10 zarządzenia nr 77 Przewodniczącego GKKFiT z dnia 24.X.1967 r. nie wyjaśnia, czy przepis ten odnosi się do czasu pracy poza miejscem zamieszkania i pracy kierowców, ponadto zaś wysunął wątpliwość, czy zasada niewliczania przerw do czasu pracy jest zgodna z przepisami o czasie pracy w przemyśle i handlu, które to przepisy stosuje się do pracowników transportu samochodowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały, kierował się następującymi przesłankami:Według art. 2 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu za czas pracy uważa się liczbę godzin, przez które pracownik obowiązany jest na mocy umowy pozostawać w zakładzie pracy lub poza nim do rozporządzenia kierownika robót. W pewnych sytuacjach już samo pozostawanie w gotowości do wykonywania pracy jest równoznaczne w znaczeniu prawnym z wykonywaniem pracy. Za przykład typowy może tu posłużyć praca kierowcy samochodowego, któremu do czasu pracy zalicza się okres oczekiwania na zlecenie wyjazdu. Pracownikowi za ten czas przysługuje wynagrodzenie zgodnie z art. 455 k.z., według którego to przepisu pracownikowi należy się wynagrodzenie także za pracę nie spełnioną, jeżeli był gotów do jej pełnienia, lecz doznał przeszkody z przyczyn dotyczących pracodawcy.Z powyższych zasad wynika, że przerwy w pracy nie wywołane przez pracownika zalicza się do czasu pracy. Od tej reguły konieczne są niekiedy odstępstwa, podyktowane względami na swoistość określonej pracy. Daje temu wyraz m.in. uchwała nr 147/67 Rady Ministrów z dnia 28.VI.1967 r. w sprawie wynagradzania i czasu pracy pracowników transportu samochodowego. Z mocy bowiem § 10 tej uchwały dopuszcza się w wyjątkowych wypadkach stosowanie przerywanego czasu pracy za zgodą właściwego ministra i zarządu głównego właściwego związku zawodowego, przy czym przerwa międzykursowa przewidziana harmonogramem pracy może być tylko jedna w ciągu doby, przerwy w pracy mogą być stosowane za pisemną zgodą kierowcy, przerw tych nie wlicza się do czasu pracy kierowcy, a za każdy dzień, w którym przerwa była stosowana, kierowcom przysługuje dodatkowe wynagrodzenie w wysokości od 10 do 15 zł. Uchwała ta w § 33 m.in. zobowiązuje właściwych ministrów do wydania w uzgodnieniu z zarządami głównymi właściwych związków zawodowych zarządzeń wprowadzających w życie zasady określone przez uchwałę w tych przedsiębiorstwach (zakładach), w których układ zbiorowy pracy nie obowiązuje. Na tej podstawie i z powołaniem się na § 4 ust. 3 w związku z § 1 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1.VIII.1960 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki... (Dz. U. Nr 38, poz. 224) Przewodniczący wymienionego Komitetu w zarządzeniu nr 77 z dnia 24.X.1967 r. w sprawie wynagradzania i czasu pracy pracowników transportu samochodowego dopuści w odniesieniu do kierowców i pomocników kierowców prowadzących samochody wydzielone do obsługi ruchu turystycznego stosowanie przerywanego czasu pracy przy zachowaniu zasad wymaganych przez cyt. uchwałę nr 147/67 Rady Ministrów z dnia 28.VI.1967 r. W szczególności przerwy takie muszą być zaplanowane, kierowca musi być o każdej takiej przerwie w imprezie powiadomiony przynajmniej na trzy dni przed imprezą i na stosowanie takich przerw musi wyrazić pisemną zgodę (§ 10 ust. 1 pkt 1, 2 i 3 cyt. zarządzenia Przewodniczącego GKKFiT).W związku z wysuniętymi przez Sąd Wojewódzki wątpliwościami należy stwierdzić, że stosowanie przerywanego czasu pracy w pozwanym Biurze Podróży oparte jest na właściwym zarządzeniu resortowym, wydanym na podstawie uchwały wydanej przez Radę Ministrów w porozumieniu z Centralną Radą Związków Zawodowych w ramach prawotwórczej działalności rządu, w odniesieniu do podporządkowanych jednostek gospodarki uspołecznionej i z uwzględnieniem swoistości pracy kierowców samochodowych, zatrudnionych przy obsłudze ruchu turystycznego. Od strony formalnej przeto stosowanie przerywanego czasu pracy nie powinno budzić zastrzeżeń. Natomiast pytanie, czy wprowadzona przez cyt. zarządzenie zasada, że przerw takich nie wlicza się do czasu pracy kierowców, jest zgodna z przepisami o czasie pracy w przemyśle i handlu, mogło powstać na tle wątpliwości co do rzeczywistego charakteru takich przerw.Niewątpliwie zarówno uchwała Rady Ministrów, jak i wspomniane zarządzenia resortowe nie mogły mieć na uwadze innych przerw, jak tylko rzeczywiste, przez które należy rozumieć tylko takie przerwy - w czasie których kierowca nie pozostawał do dyspozycji zakładu pracy. Nie odpowiadałaby zatem pojęciu rzeczywistej przerwy sytuacja, w której kierowca - mimo formalnie zarządzonej przerwy w jego pracy wskutek wzięcia w tym czasie przez turystów-pasażerów udziału w parogodzinnej wycieczce pieszej - musiałby czuwać przy autobusie, zwracać uwagę na znajdujące się w nim mienie pasażerów, umożliwiać wstęp do autobusu turystom, którzy postanowili np. przebrać się, sięgnąć po żywność, aparaty fotograficzne itp.Będzie więc przerwą, która nie podlega wliczeniu do czasu pracy, tylko taka przerwa, która odpowiada wspomnianym już wymaganiom zarządzenia resortowego i w czasie której kierowca nie pozostawał do dyspozycji zakładu pracy, tzn. mógł wykorzystać czas przypadający na przerwę w sposób dowolny, nie skrępowany zaleceniami przełożonych ani nieodzownymi potrzebami podróżnych, i w tym czasie nie ciążyła na nim odpowiedzialność za bezpieczeństwo i stan pojazdu oraz pozostawionego w nim mienia podróżnych. Jeżeli chociażby jeden z przytoczonych elementów występował w czasie takich przerw, podlegałyby one - jako w istocie rzeczy nie będące przerwami - wliczeniu do czasu pracy, wynagradzanego według stawek zaszeregowania danego kierowcy.Drugiej wątpliwości, mianowicie czy przerywany czas pracy może być stosowany wyłącznie na terenie miejsca pracy lub zamieszkania, nie usprawiedliwia brzmienie § 10 zarządzenia resortowego, które nie zacieśnia mocy obowiązywania tego przepisu do ruchu pojazdu w miejscu zamieszkania i pracy kierowcy. Przeciwnie, tego rodzaju szczegóły, jak czas przerwy do 6 godzin, uprzednie jej zaplanowanie, obowiązek powiadomienia o niej na 3 dni przed imprezą, pisemna zgoda kierowcy - przemawiają za tym, że chodzi tu o obsługę imprez turystycznych wielogodzinnych, a nawet wielodniowych. Zwężenie ruchu turystycznego do terenu jednej miejscowości nie daje się pogodzić z coraz bardziej dynamicznym rozwojem turystyki, który leżał u podstaw unormowania rozważanego zagadnienia.Z tych więc przyczyn należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.