I PR 179/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: S. Rejman, K. Zieliński.Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Henryka K. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Państwowej Komunikacji Samochodowej - Oddział II w L. o wynagrodzenie za pracę na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 29 listopada 1973 r. oraz przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w Lublinie w trybie art. 391 § 1 k.p.c. zagadnienia prawnego, przejął sprawę do rozpoznania;oddalił rewizję powoda i nie obciążył go kosztami postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód, zatrudniony w pozwanym Przedsiębiorstwie jako kierowca, żądał zasądzenia za przestoje międzykursowe od dnia 4.XI.1970 r. do dnia 30.XI.1972 r. kwoty 11.394 zł, za takież przestoje za okres od dnia 1.XII.1972 r. do dnia 15.IV.1973 r. kwoty 3.850 zł, ponadto tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych 30.000 zł, łącznie 45.244 zł. Strona pozwana uznała powództwo do kwoty 4.218 złotych.Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo w uznanej wysokości, oddalając je w pozostałej części. W uzasadnieniu wyroku Sąd Powiatowy przytoczył następujące ustalenia w sprawie:Pozwane Przedsiębiorstwo zatrudnia kierowców w regularnej komunikacji i w przewozach pracowniczych. Zgodnie z układem zbiorowym pracy dla pracowników PKS indywidualny czas pracy kierowców nie może przekraczać 230 godzin, a w okresie szczególnego nasilenia przewozów - 240 godzin miesięcznie, przy czym normalny czas pracy kierowców może wynosić do 10 godzin na dobę.Praca kierowców przekraczająca normalny czas pracy (46 godzin tygodniowo) jest wynagradzana jak praca w godzinach nadliczbowych według zasad punktu 13 § 1 załącznika nr 1 do układu. W przewozach pracowniczych układ dopuszcza przerywany czas pracy za zgodą Ministra Komunikacji i Zarządu Głównego Związku Zawodowego, przy czym przerwa nie jest wliczana do czasu pracy. Przerwa międzykursowa może być tylko jedna w ciągu doby i nie może przekraczać 6 godzin. Przerwy w pracy mogą być stosowane za pisemną zgodą kierowcy.Wprawdzie powód zaprzeczał, by wyrażał zgodę na przerywany czas pracy, twierdził zaś, że pracował po 16 godzin na dobę, jednakże Sąd Powiatowy nie dał wiary takiemu twierdzeniu. Powód przez okres swojej pracy był związany z placówką, która zatrudniała kilkudziesięciu kierowców na zasadach przerywanego czasu pracy. Placówka ta zatrudnia w przeważającej mierze kierowców zamiejscowych, którzy otrzymują do obsługi linie na trasie swojego miejsca zamieszkania i zwolnienie na parkowanie samochodu w miejscu zamieszkania. Powód, zatrudniony we wskazanej placówce, został poinformowany o warunkach pracy, zwłaszcza o przerywanym czasie pracy. Kierowcy pracujący w przewozach pracowniczych, m.in. i powód, dodatkowo za ich zgodą byli zatrudnieni w przerwach międzykursowych przy pracach zleconych - bądź w regularnej komunikacji, bądź przy remontach. Za te zlecone prace otrzymywali dodatkowe wynagrodzenie, niezależnie od wynagrodzenia podstawowego wynikającego ze stawki osobistego zaszeregowania. Powód wykonywał dodatkowo zlecone mu prace i dodatkowo płatne czynności konduktorskie, czy to w przewozach pracowniczych, czy w regularnej komunikacji. W pracy kierowców nie była przestrzegana zasada 6-godzinnej przerwy w pracy w ciągu doby.Wynagrodzenie ryczałtowe przysługujące kierowcom za przerwy było wypłacane według stawki 10 zł, gdy przerwa trwała od 1 do 6 godzin, i 15 zł, gdy przerwa trwała powyżej 6 godzin. W wypadku powoda, według ustaleń biegłej księgowej, codzienna przerwa w pracy stale przekraczała normę i wynosiła zwykle 7 godzin 20 minut. Ryczałt za przerwy do 6 godzin za cały okres pracy został wypłacony powodowi.Przerwa przekraczająca normę 6 godzin powinna być wliczana do czasu pracy kierowców i opłacana według stawki osobistego zaszeregowania.Powód według tych zasad otrzymał wynagrodzenie niższe od przysługującego mu o kwotę 4.218 zł za okres od grudnia 1970 r. do czerwca 1973 r. W tej więc wysokości powództwo zostało uwzględnione. Zarzut powoda, że nie wyraził zgody na zatrudnienie w przerywanym czasie pracy, gdyż nie złożył takiego oświadczenia na piśmie, nie jest uzasadniony. W treści pisma angażującego jest zamieszczone postanowienie o przerywanym czasie pracy. Powód pismo to podpisał. Postanowienie dotyczące przerywanego czasu pracy przez pomyłkę, wraz z innym niepotrzebnym tekstem formularza, zostało przekreślone przez pracowniczkę przygotowującą dokument do podpisu. Tę okoliczność wykorzystuje powód w procesie i twierdzi, że nie wyraził zgody. Gdyby powód był zatrudniony w regularnej komunikacji, nie otrzymałby przydziału linii pasażerskiej na trasie swojego miejsca zamieszkania, nie otrzymałby też zezwolenia na parkowanie samochodu w miejscu zamieszkania. Na podstawie przepisu art. 65 k.c. Sąd Powiatowy przyjął, że powód wyraził na piśmie zgodę na zatrudnienie w systemie przerywanego czasu pracy.W rewizji, opartej na zarzucie naruszenia prawa materialnego przy błędnej wykładni przepisów § 1 ust. 9 i 10 oraz § 8 ust. 1 i 2 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy pracowników PKS z dnia 26 kwietnia 1968 r., jak również przepisu § 41 tegoż układu, powód wniósł o zmianę wyroku i zasądzenie dodatkowo kwoty 36.231 zł.Pozwane Przedsiębiorstwo wniosło o oddalenie rewizji.Sąd Wojewódzki rozprawę odroczył i przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy kierowcy jednostki organizacyjnej Państwowej Komunikacji Samochodowej, zatrudnionemu w umownych przewozach pracowniczych, w wypadku stosowania przerw w pracy przewyższających normę 6 godzin dziennie dopuszczalną według § 8 ust. 2 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy z dnia 26 kwietnia 1968 r. dla pracowników PKS, przysługuje wynagrodzenie według stawki osobistego zaszeregowania za całą przerwę, poza przewidzianym tam ryczałtem 15 zł za każdy dzień, w którym przerwa była stosowana, czy tylko za te godziny, które wspomnianą granicę czasową przekraczają, jeżeli w tym czasie kierowca nie pozostawał do dyspozycji pracodawcy?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje:Rewizja nie jest uzasadniona.Stanowisko Sądu Powiatowego nie jest sprzeczne - wbrew odmiennym twierdzeniom powoda - z § 41 układu zbiorowego pracy dla pracowników PKS z dnia 26 kwietnia 1968 r., jak również z § 1 ust. 9 i 10 oraz § 8 ust. 1 i 2 załącznika nr 1 do tego układu, a także nie odbiega od orzecznictwa Sądu Najwyższego w tym przedmiocie.Spór dotyczy dodatkowego wynagrodzenia pracownika Państwowej Komunikacji Samochodowej za przerywany czas pracy w okresie od grudnia 1970 r. do czerwca 1973 r., stosowany w umownych przewozach pracowniczych, wykonywanych przez jednostki organizacyjne PKS z zachowaniem zasad określonych bliżej w wymienionym układzie zbiorowym pracy. Chybione jest przeto odwoływanie się powoda do dwóch orzeczeń Sądu Najwyższego, gdyż nie dotyczą one wynagrodzenia za przerwy w pracy w umownych przewozach pracowniczych, wyrok bowiem Sądu najwyższego z dnia 5 stycznia 1972 r. (I PR 26/71) rozstrzyga problem wynagrodzenia za przerwy w pracy między dwoma okresami przewozów w transporcie zorganizowanym, a więc nie w zamkniętych przewozach pracowniczych, uchwała zaś Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1971 r. (III PZP 42/71) wyjaśnia wątpliwości co do wynagrodzenia za przerwy w pracy kierowców samochodowych Biura Podróży "Orbis", zatrudnionych w obsłudze ruchu turystycznego poza miejscem ich stałego zamieszkania i pracy, a podlegających innemu statusowi prawnemu niż powód.Również nietrafnie powód odwołuje się do § 41 układu, gdyż dotyczy on zasad wynagradzania za czas stracony z powodu przestoju. Powoływanie się zaś na zakaz przewidywania niepłatnych przerw w pracy w harmonogramach pracy kierowców PKS, zamieszczony w § 1 ust. 9 załącznika nr 1 do układu zbiorowego, w zasadzie słuszne, nie może być jednak rozpatrywane w oderwaniu od przepisu ust. 10 cyt. § 1, który przewiduje wyjątek od zasady wyrażonej w ust. 9 § 1. Stan faktyczny, na tle którego zrodził się niniejszy spór, dotyczy przewidzianego w ust. 10 § 1 wyjątkowego wypadku, chodzi bowiem o przerywany czas pracy wprowadzony w zamkniętych przewozach pracowniczych za zgodą Ministra Komunikacji i Zarządu Głównego Związku Zawodowego Transportowców i Drogowców. Szczegółowe zasady stosowania w drodze wyjątku przerywanego czas pracy w umownych przewozach pracowniczych wykonywanych przez jednostki organizacyjne PKS, jak również wynagrodzenia za przerywany czas pracy zostały określone w § 8 załącznika nr 1 do omawianego układu zbiorowego pracy. Według tych zasad, przy stosowaniu przerywanego czasu pracy przysługuje kierowcom autobusowym dodatkowe wynagrodzenie w wysokości od 10 do 15 zł za każdy dzień, w którym przerwa była stosowana, w zależności od liczby godzin przerwy. Jednakże stosownie do § 5 ust. 1 załącznika nr 1 przerwa taka może być tylko jedna w ciągu doby i nie może przekraczać 6 godzin, nie zalicza się jej do czasu pracy kierowcy, może być stosowana za pisemną zgodą kierowcy, a kierowca objęty przerywanym czasem pracy obowiązany jest stosować się do ustalonego rozkładu czasu pracy.W świetle niewadliwie poczynionych w zaskarżonym wyroku ustaleń przytoczone zasady w stosunku do powoda były zachowane - z wyjątkiem jednej: przerwa mianowicie z reguły przekraczała górną granicę czasową, określoną na 6 godzin, i zazwyczaj wynosiła 7 godzin i 20 minut w ciągu doby.Spór między stronami sprowadzał się do zagadnienia, czy w razie stosowania przerwy w pracy przewyższającej dopuszczalną normę, tj. 6 godzin, przysługuje kierowcy z mocy cytowanych przepisów wynagrodzenie według stawki osobistego zaszeregowania za pełną przerwę, tak jak chce powód, czy też przysługujące z mocy układu dodatkowe wynagrodzenie za czas przerwy w wysokości 15 zł za każdy dzień, chociażby przerwa taka przekraczała górną granicę czasową, wyczerpuje całość roszczeń powoda, które to stanowisko reprezentowało w procesie przed Sądem pierwszej instancji pozwane Przedsiębiorstwo.Żadnego z tych stanowisk aprobować nie można.Przepisy układu zbiorowego pracy dla pracowników Państwowej Komunikacji Samochodowej, normujące zasady stosowania przerywanego czasu pracy w umownych przewozach pracowniczych (§ 8 ust. 1 zał. nr 1 do tego układu), jak również normujące zasady i wysokość przysługującego przy stosowaniu takiego czasu pracy dodatkowego wynagrodzenia (§ 8 ust. 2 zał. nr 1 do tego układu), są przepisami szczególnymi w stosunku do powszechnie obowiązujących norm prawa pracy w zakresie czasu pracy i wynagrodzeń za pracę, jako takie zaś podlegają ścisłej wykładni.Wedle tych przepisów szczególnych przerwy międzykursowej nie zalicza się do czasu pracy kierowcy. Przewidziane dodatkowe wynagrodzenie przy stosowaniu przerywanego czasu pracy ma stanowić pewien ekwiwalent pieniężny z tytułu ponoszonych przez kierowcę niedogodności i dlatego przysługuje - jeśli się ściśle odczytuje te przepisy - nie za przerwę w pracy, lecz za każdy dzień, w którym przerwa była stosowana a jedynie od liczby godzin tej przerwy uzależniona jest wysokość dodatkowego wynagrodzenia. Jeżeli więc w danym dniu miała miejsce przerwa międzykursowa, to niezależnie od wynagrodzenia przysługującego kierowcy za czas pracy przysługuje mu jeszcze za ten dzień dodatkowe wynagrodzenie, którego wysokość została określona ryczałtowo.Okoliczność, że przerwa była dłuższa od dopuszczalnej, nie unicestwia jej istnienia. Nie da się bowiem wyeliminować faktu, że w czasie tej przerwy praca nie była wykonywana; skoro zaś przerwy tej, w każdym razie w granicach czasowych określonych przez układ, nie zalicza się do czasu pracy kierowcy, a za każdy dzień, w którym był stosowany przerywany czas, przysługuje tylko dodatkowe wynagrodzenie przewidziane w § 8 ust. 2 załącznika nr 1 do układu, brak jest podstawy prawnej do żądania wynagrodzenia według stawki osobistego zaszeregowania za cały czas przerwy w pracy w wyżej przedstawionym stanie prawnym - tylko dlatego, że przerwa ta przekraczała dopuszczalną dzienną normę czasową, wynoszącą 6 godzin.Z drugiej strony trwanie przerwy międzykursowej dłużej niż 6 godzin jest stanem sprzecznym z przepisami układu. Jako stwarzający większe dla kierowcy niedogodności od tych, na które wyraził zgodę, stan ten nie może pozostać bez wpływu na uprawnienia kierowcy do ekwiwalentu z tytułu tych niedogodności, jak i pozostawania - w ograniczonym zakresie - do dyspozycji pracodawcy, ponieważ kierowca jest obowiązany stosować się do ustalonego rozkładu czasu pracy (§ 8 ust. 1 pkt 4 zał. nr 1 do układu). Skutki takiego stanu obciążają wyłącznie zakład pracy, który jako organizator pracy, ustala rozkład czasu pracy kierowców i czas trwania przerw międzykursowych. Jeżeli w warunkach lokalnych istnieją trudne do pokonania przeszkody w ustaleniu czasu przerw międzykursowych zgodnie z wymaganiami układu, to ryzyko takiego stanu może obciążać wyłącznie przedsiębiorstwo prowadzące działalność gospodarczą, nigdy zaś pracownika.Przytoczone przesłanki prowadzą do wniosku, że za każdy dzień, w którym była stosowana przerwa przekraczająca 6 godzin, przysługuje - niezależnie od przewidzianego z tytułu przerywanego czasu pracy dodatkowego wynagrodzenia w wysokości 15 zł za dany dzień - ponadto wynagrodzenie według stawki osobistego zaszeregowania za czas przerwy, wykraczający poza dopuszczalną normę czasową; czasu tego bowiem nie można już uznać za przerwę w rozumieniu § 8 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy, lecz za czas, w którym zakład pracy może pracownikiem dysponować.Konkludując: kierowcy jednostki organizacyjnej Państwowej Komunikacji Samochodowej, zatrudnionemu w umownych przewozach pracowniczych, w razie stosowania przerw w pracy przekraczających dopuszczalną normę 6 godzin dziennie stosownie do § 8 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy dla pracowników PKS z dnia 26 kwietnia 1968 r., przysługuje - poza przewidzianym ryczałtem w wysokości 15 zł za każdy dzień, w którym przerwa była stosowana - wynagrodzenie według stawki osobistego zaszeregowania za ten czas przerwy, który przekracza dopuszczalną normę.Sąd Powiatowy, zasądzając na rzecz powoda 4.218 zł i oddalając powództwo w pozostałym zakresie, wychodził z takich właśnie założeń, o których wyżej była mowa. Zaskarżony przeto wyrok jest zgodny z prawem, a rewizja powoda, jako pozbawiona uzasadnionych podstaw, podlega oddaleniu (art. 389 k.p.c.).