III CZP 90/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: J. Szachułowicz (sprawozdawca), Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Marii i Eryka małż. D. przeciwko Marii R. o uznanie umowy sprzedaży za bezskuteczną, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 18 października 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy uprawnionemu do pierwokupu nieruchomości przysługuje roszczenie z art. 59 k.c., jeśli nie złożył on w terminie określonym w art. 598 § 2 k.c. od daty dowiedzenia się o umowie bezwarunkowej oświadczenia z art. 597 § 2 k.c.?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W wypadku sporządzenia bezwarunkowej umowy sprzedaży uprawnionemu z tytułu prawa pierwokupu przysługuje roszczenie z art. 59 k.c. Uzasadnienie faktyczneBezsporne jest, że zobowiązany z tytułu prawa pierwokupu był właścicielem nieruchomości. Prawo własności i obciążający go obowiązek na rzecz osoby uprawnionej były ujawnione w księdze wieczystej. Zobowiązany z tytułu prawa pierwokupu właściciel nie zwracał się do uprawnionego o wykonanie prawa pierwokupu ani też nie zawiadomił go o bezwarunkowym zbyciu nieruchomości na rzecz osoby trzeciej (w dniu 23.VI.1971 r.).W treści umowy sprzedaży zawarte jest oświadczenie zbywcy, że prawo pierwokupu wpisane do księgi wieczystej na rzecz uprawnionego stało się bezprzedmiotowe.Uprawniony dowiedział się o tym fakcie dopiero 27.IX.1971 r. Wystąpił on z powództwem o uznanie umowy sprzedaży za bezskuteczną w dacie 18.IV.1972 r. Na tle rozpoznawanej sprawy Sąd Wojewódzki powziął poważną wątpliwość, którą przedstawił Sądowi Najwyższemu w formie pytania prawnego zgłoszonego w trybie art. 391 k.p.c.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego pytania prawnego wyraził pogląd, że jego zdaniem roszczenie z art. 59 k.c. przysługuje uprawnionemu tylko wówczas, gdy złoży on w terminie określonym w art. 598 § 2 k.c. oświadczenie, o którym mówi przepis art. 597 § 2 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi zawartej w treści uchwały, zważył, co następuje:Istota prawa pierwokupu sprowadza się do ograniczenia swobody właściciela w rozporządzaniu rzeczą. Uprawnienie wynikające z tego ograniczenia może być wykonywane dopiero po sporządzeniu umowy sprzedaży pod warunkiem zawieszającym, że uprawniony nie wykona swojego prawa. Wykonanie prawa następuje przez oświadczenie złożone zobowiązanemu w zasadzie w terminie jednego miesiąca od otrzymania zawiadomienia o sprzedaży.W wypadku sporządzenia bezwarunkowej umowy sprzedaży na rzecz osoby trzeciej niemożliwe jest już wykonanie prawa pierwokupu, gdy staje się ono bezprzedmiotowe na skutek wygaśnięcia, a zatem sposób i termin jego wykonania nie mają przedmiotu odniesienia. Orzecznictwo Sądu Najwyższego (p. uchwała z dnia 19.XI.1968 r. III CZP 100/68, OSNCP 1969, poz. 189, oraz wyrok z dnia 13.II.1970 r. III CRN 546/69, OSNCP 1970, poz. 192) zajmuje stanowisko, że do realizacji uprawnienia z tytułu prawa pierwokupu wystarczy, aby zobowiązany do jego wykonania oraz osoba trzecia wiedzieli o istnieniu takiego uprawnienia. Wiedza ta może wynikać z powzięcia wiadomości w jakikolwiek sposób, np. z zawiadomienia, z treści aktu notarialnego stanowiącego tytuł własności zbywcy, a także z wpisów do księgi wieczystej. Nie można też wykluczyć sytuacji, w których nabywca nieruchomości może nie wiedzieć o ograniczeniu swobody właściciela w rozporządzaniu rzeczą, wynikającym z prawa pierwokupu.Dlatego należy mieć na względzie dwie odmienne sytuacje, jakie mogą powstać przy bezwarunkowej sprzedaży nieruchomości na rzecz osoby trzeciej. Pierwsza polega na tym, że uprawnienie nie było ujawnione w księdze wieczystej i strony o nim nie wiedziały, druga zaś - że było ono ujawnione w księdze wieczystej i strony o nim wiedziały bądź powinny były wiedzieć, stosownie bowiem do art. 17 pr. rzecz., utrzymanego w mocy przez art. III pkt 3 przep. wprow. k.c. nie można zasłaniać się nieznajomością wpisów w księdze wieczystej ani wniosków, o których uczyniono w niej wzmiankę.W pierwszym wypadku umowa sporządzona z pominięciem prawa pierwokupu jest prawnie skuteczna. Oznacza to, że prawo pierwokupu wygasa, a na jego miejsce wchodzi tylko uprawnienie do odszkodowania pieniężnego za wynikłą stąd szkodę (art. 599 § 1 k.c.).Odmiennie natomiast przedstawia się sytuacja uprawnionego przy sporządzaniu bezwarunkowej umowy sprzedaży, gdy uprawnienie to było znane uczestnikom czynności prawnej wobec jego ujawnienia w treści księgi wieczystej. Wówczas mamy do czynienia z dodatkową przesłanką nie wymienioną w art. 599 § 1 k.c. W takiej sytuacji można ograniczyć się do skutku określonego w tym przepisie albo - niezależnie od niego - sięgać do rozwiązań na podstawie konkurującej z tym przepisem normy art. 59 k.c., jeśli są spełnione przesłanki tego przepisu. Ta zaś okoliczność nie może budzić wątpliwości w świetle bezspornego stanu faktycznego w niniejszej sprawie.Sankcją tego przepisu jest uprawnienie do żądania uznania umowy za bezskuteczną. Uprawnienie to może być dochodzone w ciągu roku od dnia zawarcia umowy.Ponieważ sankcje określone w art. 599 § 1 i art. 59 k.c. odnoszą się do wypadków sprzedaży bezwarunkowej, dochodzenie ochrony stosunków majątkowych na ich podstawie nie pozostaje w żadnej zależności od sposobu i terminu wykonania rozważanego uprawnienia, związanego ze sporządzeniem umowy warunkowej.Z powyższych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w uchwale.