III CZP 91/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie J. Szachułowicz, Z. Masłowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Trautsolta, w sprawie z powództwa Prokuratora Powiatowego dla m. Lublina działającego na rzecz Skarbu Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej - Wydział Finansowy w L. przeciwko Edwardowi R. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 17 listopada 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku pokrycia szkody wyrządzonej na skutek kradzieży mienia społecznego Skarb Państwa może na mocy art. 412 k.c. żądać zasądzenia od sprawcy kradzieży kwoty, którą otrzymał on od pasera za przedmiot kradzieży?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Okoliczność, że sprawca kradzieży naprawił wyrządzoną szkodę, nie pozbawia Skarbu Państwa roszczenia z art. 412 k.c. o wydanie kwoty otrzymanej od pasera za przedmiot kradzieży. Uzasadnienie faktycznePozwany Edward R. dopuścił się zaboru w celu przywłaszczenia części zamiennych do samochodu wartości 4.000 zł, stanowiących własność Fabryki Samochodów Ciężarowych w L. Części te następnie zbył Władysławowi J. za kwotę 3.600 zł. Zarówno sprawca kradzieży, jak i paser zostali skazani prawomocnym wyrokiem karnym Sądu Powiatowego w Lublinie, którym to wyrokiem Sąd zobowiązał pozwanego do naprawienia szkody przez wpłacenie na rzecz Fabryki kwoty 4.000 zł; kwotę tę pozwany wpłacił. Szkoda więc wyrządzona w mieniu społecznym została pokryta i Fabryka nie rości pretensji do pozwanego. Natomiast z pozwem wystąpił Prokurator, żądając zasądzenia na rzecz Skarbu Państwa kwoty 3.600 zł, którą sprawca kradzieży otrzymał od pasera.Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo, zasądzając od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej - Wydział Finansowy w L. kwotę 3.600 zł. W uzasadnieniu wyroku Sąd ten uznał za bezprzedmiotowe zarzut pozwanego, że szkoda została pokryta, wyrażając pogląd, iż roszczenie Skarbu Państwa wynikające z art. 412 k.c. nie wygasa przez wyrównanie szkody poszkodowanemu. W konkretnym wypadku w sprawie niniejszej Fabryka Samochodów Ciężarowych miała roszczenie do pozwanego o zapłatę równowartości zabranych rzeczy, natomiast Skarbowi Państwa należy się przedmiot świadczenia, otrzymany przez pozwanego od pasera.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanego, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne przytoczone w sentencji.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W orzecznictwie sądów wypowiadany jest niejednokrotnie pogląd, że jeżeli sprawca kradzieży, który sprzedał skradziony przedmiot paserowi, naprawi następnie wyrządzoną szkodę i zaspokoi poszkodowanego, nie ma obowiązku wydania Skarbowi Państwa otrzymanej od pasera ceny sprzedaży, ponieważ zużył ją na pokrycie szkody i nie jest już wzbogacony.Pogląd ten jest oczywiście błędny i sprzeczny z wykładnią art. 412 k.c., ustaloną w wytycznych uchwalonych przez Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej w dniu 19 grudnia 1972 r. III CZP 57/71 (OSNCP 1973, z. 3, poz. 37). W celu należytego wyjaśnienia przedstawionego zagadnienia w świetle wykładni przyjętej w wytycznych konieczne jest rozważenie stosunku art. 412 k.c. do pozostałych przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.Przepis art. 412 k.c. jest umieszczony w tytule V księgi trzeciej kodeksu, traktującym o bezpodstawnym wzbogaceniu. Lokata ta jest z punktu widzenia systematyki kodeksu prawidłowa. Przepis art. 412 k.c. bowiem normuje skutki prawne świadczeń majątkowych spełnionych dla osiągnięcia niegodziwego celu. Ponieważ czynności takie są z mocy prawa nieważne (art. 58 k.c.), przysporzenia będące następstwem tych pozbawionych ważnej podstawy prawnej świadczeń stanowią nienależne świadczenie w rozumieniu art. 410 k.c., normowane również w tytule V jako jeden z wypadków bezpodstawnego wzbogacenia.Jednakże ani z powyższego unormowania, ani z samej lokaty przepisu nie wynika, aby do przysporzeń objętych art. 412 k.c. miały zastosowanie wszystkie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. W odniesieniu do przedstawionego zagadnienia byłoby zbędne rozważanie pod tym kątem wszystkich przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Wystarczy stwierdzenie, że do świadczeń objętych art. 412 k.c. nie ma zastosowania przepis art. 409 k.c. Przepis ten ogranicza obowiązek zwrotu uzyskanej bez podstawy prawnej korzyści do wysokości istniejącego wzbogacenia, jeśli nie zachodzi zła wiara wzbogaconego. Natomiast art. 412 k.c., normuje w sposób odmienny zakres obowiązku wydania Skarbowi Państwa korzyści uzyskanej na skutek świadczenia o celu niegodziwym. Wynika to z treści zdania drugiego art. 412 k.c. który stanowi, że utrata otrzymanego przedmiotu świadczenia lub jego zużycie ma tylko ten skutek, iż na miejsce tego przedmiotu wchodzi jego wartość i ta wartość jest objęta przepadkiem. Utrata więc wzbogacenia uzyskanego na skutek świadczenia o celu niegodziwym - odmiennie niż w sytuacji unormowanej w art. 409 k.c. - nie zwalnia wzbogaconego z obowiązku wydania Skarbowi Państwa pełnej wartości przedmiotu świadczenia. Odrębne unormowanie tej materii w art. 412 k.c. stanowi lex specialis i wyłącza oczywiście stosowanie do stanów faktycznych nim objętych ogólnej normy art. 409 k.c.Fakt dokonania kradzieży nie uzasadnia stosowania art. 412 k.c. wobec braku elementu świadczenia. Rodzi natomiast po stronie sprawcy obowiązek naprawienia wyrządzonej kradzieżą szkody na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych (art. 415 k.c.). Naprawienie szkody może nastąpić bądź przez wydanie przedmiotu kradzieży, bądź przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej stanowiącej wartość skradzionego przedmiotu, określoną według prawideł wskazanych w art. 363 k.c.Dopóki nie nastąpi zaspokojenie roszczeń o odszkodowanie, przysługujących poszkodowanemu, sprawca kradzieży jest posiadaczem rzeczy pochodzącej z przestępstwa i nie ulega wątpliwości, że wszystkie czynności rozporządzające tą rzeczą mają cel niegodziwy w rozumieniu, jakie temu określeniu nadają wytyczne Sądu Najwyższego w sprawie wykładni art. 412 k.c., co kwalifikuje te czynności do zastosowania przepadku w tym przepisie przewidzianego.W wykonaniu umowy sprzedaży rzeczy pochodzącej z kradzieży występują dwa świadczenia. Jedno obejmuje wydanie skradzionego przedmiotu, drugie - zapłatę ceny. Jeżeli chodzi o wydanie rzeczy, obejmuje ono tylko przeniesienie posiadania, paser bowiem, mając świadomość pochodzenia rzeczy z przestępstwa, nie nabywa prawa własności. Ponieważ posiadanie nie jest prawem, przepadek z art. 412 k.c. nie ma zastosowania. Zresztą przepadek godziłby przede wszystkim w prawa poszkodowanego, pozbawiając go możności odzyskania skradzionej rzeczy.Przepadkowi ulega natomiast cena sprzedażna uiszczona przez pasera sprzedawcy, którym jest sprawca kradzieży. Zgodnie z ustaloną w wytycznych wykładnią art. 412 k.c. przepadek następuje z mocy samego prawa w momencie spełnienia świadczenia. Z chwilą więc uiszczenia ceny reprezentująca ją kwota pieniężna przechodzi na rzecz Skarbu Państwa, który staje się jej wierzycielem w stosunku do przyjmującego świadczenie, tj. sprzedawcy rzeczy, będącego równocześnie sprawcą kradzieży.Jak widać z powyższego, obowiązek sprawcy kradzieży wydania Skarbowi Państwa ceny uzyskanej ze sprzedaży przedmiotu kradzieży oraz obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej poszkodowanemu na skutek kradzieży powstają na gruncie zupełnie różnych stanów faktycznych. Pierwszy z nich wynika z czynności prawnej zdziałanej z osobą trzecią, czynności o celu niegodziwym, wskutek czego następuje przepadek przedmiotu świadczenia spełnionego w wykonaniu tej czynności. Drugi obowiązek wynika z czynu niedozwolonego i polega na naprawieniu wyrządzonej nim szkody. Oba te obowiązki oparte są na różnych podstawach prawnych, a łączy je tylko to, że stany faktyczne, z których obowiązki te wynikają, zostały zrealizowane przez jedną osobę. Brak jest w tych warunkach podstaw do przyjęcia, że obowiązki te wzajemnie się wyłączają i że wykonanie jednego z nich zaspokaja obie odrębne wierzytelności.Nie jest również trafny argument podnoszony w obronie zwalczanego tu poglądu, że na skutek zużycia uzyskanej od pasera ceny na pokrycie szkody sprawca kradzieży nie jest już wzbogacony. Jak to bowiem zostało wyżej wyjaśnione, realizacja przepadku nie jest uzależniona od istnienia wzbogacenia. Utrata wzbogacenia nie uchyla przepadku, którym objęty jest przedmiot przyjętego świadczenia, a w razie utraty przedmiotu - jego wartość. Kwestia więc zużycia wzbogacenia nie ma wpływu na skutki przepadku, który zresztą nastąpił wcześniej, z chwilą spełnienia świadczenia.Za zwalczanym stanowiskiem nie przemawia również argument natury moralnej. Sprawca, który dopuścił się przestępstwa zaboru mienia i następnie mienie to zbył w celu zatarcia śladów i osiągnięcia korzyści majątkowej, nie może chyba znaleźć moralnego poparcia w okoliczności, że na skutek wykrycia przestępstwa został zmuszony do naprawienia szkody. Przecież naprawienie szkody nie odbiera dokonanej przez niego sprzedaży skradzionej rzeczy na rzecz pasera cechy niegodziwości celu.Z tych wszystkich przyczyn, skoro wątpliwości co do istnienia obowiązku wydania Skarbowi Państwa ceny uzyskanej za przedmiot kradzieży od pasera, jakie skłoniły Sąd Wojewódzki do przedstawienia zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu, okazały się nieuzasadnione, należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.