III CZP 36/72

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Prokuratora Powiatowego w Dębicy, działającego na rzecz Skarbu Państwa - prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Finansowy w D. przeciwko Józefowi M. o 26.643 zł, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 9 grudnia 1971 r. II Cr 1012/71 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. 1."Czy paser umyślny odpowiedzialny ze sprawcą kradzieży, na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych, za szkodę wyrządzoną poszkodowanemu, może także, wskutek powództwa prokuratora, opartego na zasadzie art. 412 k.c., być zobowiązany do zwrotu wartości nabytych przedmiotów objętych czynem paserstwa";2."Jeśli tak, to czy zasądzone wcześniej odszkodowanie od pasera i sprawcy kradzieży solidarnie, można zaliczyć na poczet świadczenia zasądzonego w myśl art. 412 k.c.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktycznePozwany Józef M. - wyrokiem Sądu Powiatowego w Dębicy z dnia 5 czerwca 1970 r.k.p. 155/70 - został skazany z art. 215 k.k., za to, że w okresie od grudnia 1968 r. do stycznia 1970 r. nabył od Ryszarda G. lakiery wiedząc, że zostały skradzione na szkodę Fabryki Farb i Lakierów. Tymże wyrokiem sąd powiatowy zasądził od pozwanego i wymienionych w sentencji sprawców szkody - na podstawie art. 363 § 1 k.p.k. - na rzecz powyższej Fabryki w częściowym uwzględnieniu jej powództwa 16.434,50 zł tytułem zwrotu wartości tych skradzionych lakierów, które nie zostały zwrócone. Na skutek rewizji Sąd Wojewódzki w Rzeszowie wyrokiem z dnia 8 września 1970 r. V KR 1064/70 zmienił powyższy wyrok sądu powiatowego w części dotyczącej orzeczenia o odszkodowaniu w ten sposób, że w miejsce kwoty 16.434,50 zł zasądził na rzecz Fabryki kwotę 11.408,50 zł.W niniejszej sprawie prokurator powiatowy w Dębicy, działając na rzecz Skarbu Państwa - Wydziału Finansowego PRN w D., domagał się zasądzenia od pozwanego J.M. - na podstawie art. 412 k.c. - kwoty 26.643 zł jako równowartości skradzionych lakierów, które - według twierdzeń pozwu - pozwany rozsprzedał.Sąd powiatowy wyrokiem z dnia 10 września 1971 r. C 186/71 zgodnie z żądaniem pozwu zasądził od pozwanego J.M. na rzecz Skarbu Państwa ostatnio wymienioną kwotę.W związku z rewizją pozwanego od powyższego wyroku Sąd Wojewódzki w Rzeszowie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne przytoczone w sentencji.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Kodeks cywilny w art. 412 przewiduje przepadek przedmiotu świadczenia w przypadkach w tym przepisie wskazanych. Jak wskazano w wytycznych Sądu Najwyższego w uchwale pełnego składu z dnia 19 grudnia 1972 r. III CZP 57/71 (OSN 1973/3 poz. 37), przepadek następuje z mocy samego prawa w chwili spełnienia świadczenia. Przesłanką przepadku z mocy powyższego przepisu jest, aby zarówno świadczenie spełnione w zamian za dokonanie czynu zabronionego, jak i realizacja czynności prawnej miały charakter działania niegodziwego, tj. takiego działania, które zmierza bezpośrednio do pogwałcenia porządku prawnego i ze względu na rażące niemoralne lub społeczne pobudki, zasługuje na szczególne potępienie. Dalszą przesłanką przepadku przewidzianą w art. 412 k.c. jest istnienie po stronie spełniającego i przyjmującego świadczenie świadomości niegodziwości zarówno celu czynności prawnej, jak i czynu zabronionego.Jak już wyjaśniono w uzasadnieniu uchwały SN z dnia 22 stycznia 1973 r. III CZP 91/72 (OSNCP 1973/9 poz. 148), fakt dokonania kradzieży nie uzasadnia stosowania art. 412 k.c. wobec braku elementu świadczenia. Natomiast z mocy przepisów o czynach niedozwolonych (art. 415 k.c.) rodzi po stronie sprawcy obowiązek naprawienia wyrządzonej szkody, co następuje przez zwrot przedmiotu kradzieży, bądź też - w szczególności w razie niemożności zwrotu rzeczy wskutek jej zużycia lub utraty - przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej stanowiącej wartość skradzionego przedmiotu, określoną według prawideł wskazanych w art. 363 k.c. Do naprawienia szkody wyrządzonej wskutek kradzieży zobowiązany jest z mocy art. 422 k.c. nie tylko bezpośredni sprawca, lecz także ten, kto go do wyrządzenia szkody nakłonił (podżegacz), albo był mu pomocny (pomocnik), jak również ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej szkody, a więc w szczególności paser.W razie sprzedaży rzeczy podchodzącej z kradzieży występują dwa świadczenia. Jedno obejmuje wydanie skradzionego przedmiotu, drugie - zapłatę ceny. Jeżeli wszakże chodzi o wydanie rzeczy, to obejmuje ono, jak to wskazano w uzasadnieniu powołanej uchwały SN z dnia 22 stycznia 1973 r., tylko przeniesienie posiadania, paser bowiem mając świadomość pochodzenia rzeczy z przestępstwa, nie nabywa prawa własności. Ponieważ posiadanie nie jest prawem, przepadek z art. 412 k.c. nie ma zastosowania. Zresztą przepadek godziłby przede wszystkim w prawa poszkodowanego, pozbawiając go możności odzyskania rzeczy, w której miejsce w razie niemożności zwrotu, jak wskazano, wchodzi odszkodowanie obejmujące jej wartości. Zobowiązanym zaś do naprawienia szkody, przede wszystkim przez zwrot rzeczy, jest m.in. również paser.Przepadkowi ulega natomiast cena sprzedażna uiszczona przez pasera sprzedawcy, którym może być sprawca kradzieży, gdy zbywa on skradzioną rzecz, bądź też paser, gdy przedmiot kradzieży jest przedmiotem kolejnego zbycia. Z chwilą uiszczenia ceny reprezentująca ją kwota, której nie można utożsamiać z wartością rzeczy, przechodzi na Skarb Państwa, który staje się wierzycielem w stosunku do przyjmującego świadczenie, tj. sprzedawcy rzeczy, będącego sprawcą kradzieży lub paserem. W razie sprzedaży rzeczy skradzionej przepadkowi z art. 412 k.c. podlega zatem tylko to, co sprzedawca otrzymał za zbywaną rzecz od pasera.Jak to wskazano w uzasadnieniu wymienionej uchwały SN z dnia 23 stycznia 1973 r., obowiązek sprawcy kradzieży wydania Skarbowi Państwa ceny uzyskanej ze sprzedaży rzeczy oraz obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej poszkodowanemu wskutek kradzieży, którym może być inny podmiot, niż Skarb Państwa, powstają na gruncie zupełnie różnych stanów faktycznych.Pierwszy obowiązek wynika z czynności prawnej o celu niegodziwym, wskutek czego następuje z mocy art. 412 k.c. przepadek przedmiotu świadczenia. Drugi obowiązek wynika z czynu niedozwolonego i polega na naprawieniu szkody osobie poszkodowanej wskutek kradzieży. Oba te obowiązki oparte są na różnych podstawach prawnych, a łączyć je może tylko to, że stany faktyczne, z których te obowiązki wynikają, zostały zrealizowane przez tę samą, lub przez te same osoby.Z przytoczonych zasad Sąd Najwyższy na przedstawione pytanie udzielił odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.