III PZP 44/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: J. Krzyżanowski, S. Rejman (sprawozdawca), A. Szczurzewski, J. Tyszka, J. Wasilewski, Z. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Dzwonkowskiego i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych w sprawie z powództwa Bogumiła W. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Oddział Wojewódzki w Łodzi o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 28 października 1971 r.:"Czy zakładowemu społecznemu inspektorowi pracy nie wymienionemu w ust. 3 art. 11 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o społecznej inspekcji pracy (jedn. tekst: Dz. U. z 1955 r. Nr 20, poz. 134) przysługuje wynagrodzenie przewidziane w ust. 2 tegoż przepisu?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Zakładowemu społecznemu inspektorowi pracy nie zatrudnionemu w zakładzie branży przemysłowej przysługuje wynagrodzenie przewidziane w ust. 2 art. 11 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o społecznej inspekcji pracy (jedn. tekst: Dz. U. z 1955 r. Nr 20, poz. 134). Uzasadnienie faktyczneRozważane zagadnienie prawne wynikło na tle sprawy, w której powód domagał się zasądzenia od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - Oddział Wojewódzki w Łodzi wynagrodzenia za pełnienie funkcji zakładowego społecznego inspektora pracy. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa, zajmując stanowisko, że ryczałtowe wynagrodzenie przysługuje tym inspektorom tylko wówczas, gdy są zatrudnieni w przedsiębiorstwie branż przemysłowych. Państwowy Zakład Ubezpieczeń jest państwowym przedsiębiorstwem ubezpieczeniowym, ma osobowość prawną i działa według zasad rozrachunku gospodarczego. Przepisów o przedsiębiorstwach państwowych nie stosuje się do PZU, chyba że w przepisach tych wyraźnie przewidziano, iż dotyczą one również PZU (art. 13 ustawy z dnia 2.XII.1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych - Dz. U. Nr 72, poz. 157). W tym zakresie pozwany powołał się na stanowisko zajęte przez Ministerstwo Finansów w piśmie z dnia 20.VIII.1970 r. OE 2-1 311-27/70.Odmiennie na to zagadnienie zapatruje się Centralna Rada Związków Zawodowych, która wyraziła pogląd, że z punktu widzenia prawa do wynagrodzenia - z tytułu pełnienia funkcji zakładowego społecznego inspektora pracy - istotne jest nie to, czy zakład ma charakter przemysłowy, lecz to, czy jest on jednostką budżetową. Skoro PZU jest państwowym przedsiębiorstwem działającym według zasad rozrachunku gospodarczego (§ 1 statutu PZU, stanowiącego załącznik do uchwały nr 100 Rady Ministrów z dnia 18.III.1960 r. - jedn. tekst: M.P. z 1968 r. Nr 50, poz. 351), a nie jednostką budżetową, to należy przyjąć, że zakładowemu społecznemu inspektorowi pracy działającemu w PZU przysługuje wynagrodzenie w wysokości i na warunkach określonych w piśmie okólnym CRZZ z dnia 4 maja 1951 r. W piśmie tym Centralna Rada Związków Zawodowych szczegółowo określiła wynagrodzenie społecznych inspektorów pracy w przedsiębiorstwach branż przemysłowych, a Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego wyjaśniła, że powinno być ono wypłacane z funduszu płac i księgowane w ciężar tego funduszu (pismo okólne Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego nr 17 z dnia 30.VI.1951 r. - Biuletyn PKPG Nr 20, poz. 201). W dniu 7 czerwca 1957 r. Centralna Rada Związków Zawodowych wydała instrukcję w sprawie zasad wynagradzania zakładowych społecznych inspektorów działających w jednostkach budżetowych (Biuletyn CRZZ Nr 8, poz. 119), która jest uzupełnieniem pisma okólnego z dnia 4 maja 1951 r. i w ust. 2 stanowi, że ryczałt przysługuje tylko w tych wypadkach, gdy pełnienie funkcji zakładowego społecznego inspektora pracy połączone jest z utratą prawa do wynagrodzenia. Kolejna instrukcja Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 5 maja 1961 r. (Biuletyn CRZZ Nr 14, poz. 141), uzupełniająca poprzednią z dnia 7 czerwca 1957 r., dotyczy wynagrodzenia społecznych inspektorów pracy w jednostkach budżetowych o charakterze produkcyjnym lub usługowym.Pogląd Prokuratury Generalnej PRL jest w zasadzie zbieżny z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, choć przyznaje ona, że instrukcja z dnia 7 czerwca 1957 r. została wydana bez delegacji ustawowej. Pomimo to Prokuratura Generalna PRL jest zdania, że instrukcja unormowała wynagrodzenie zakładowych społecznych inspektorów pracy w sposób zgodny z domniemanymi założeniami ustawy. Instrukcję należy więc traktować jako przepis szczególny, stanowiący podstawę do wynagrodzenia społecznych inspektorów pracy nie wymienionych w ust. 3 art. 11 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o społecznej inspekcji pracy (jedn. tekst: Dz. U. z 1955 r. Nr 20, poz. 134). Na tle instrukcji ukształtowała się już praktyka i brak jest uzasadnionych podstaw do jej zmiany. W celu uzasadnienia tego poglądu podkreśla się także, że jest wiele funkcji mających charakter pracy społecznej, w tym również w ramach działalności związków zawodowych. Za pracę tę nie przysługuje w zasadzie wynagrodzenie, chyba że szczególny przepis stanowi inaczej.Zagadnienie prawne sprowadza się przeto do odpowiedzi na pytanie, czy w konkretnym wypadku przepis taki istnieje, a jeżeli tak, to czy zawiera on jakieś ograniczenia.Artykuł 11 ustawy o społecznej inspekcji pracy ma następujące brzmienie:"1. Społeczni inspektorzy pracy wykonują swoje czynności w zasadzie poza godzinami pracy. W wyjątkowych przypadkach społeczny inspektor pracy może w uzgodnieniu z kierownikiem pracy dokonać czynności w czasie pracy.2. Zakładowi społeczni inspektorzy pracy otrzymują za wykonywanie swoich czynności zryczałtowane wynagrodzenie obliczone w granicach do 10 do 30 godzin miesięcznie na podstawie zarobku z ostatnich trzech miesięcy.3. Centralna Rada Związków Zawodowych określi w porozumieniu z Państwową Komisją Planowania Gospodarczego wysokość ryczałtu wyrażoną w godzinach dla zakładów pracy poszczególnych branż przemysłowych, przy czym w zasadniczych przypadkach wysokość ryczałtu może być podwyższana do 60 godzin miesięcznie".Ustęp 1 art. 11 cyt. ustawy dotyczy czasu pracy zakładowego społecznego inspektora pracy i ustanawia zasadę, że powinien on pełnić swoje obowiązki poza godzinami pracy. Wyjątki od tej zasady mogą być jednak dość liczne, bo wszystko zależy od charakteru zakładu pracy. W przepisie tym nie ma natomiast mowy o wynagrodzeniu. Kwestia ta została unormowana w ust. 2 w sposób jednoznaczny i dlatego przepis ten nie wymaga wykładni. Stanowi on, że zakładowi społeczni inspektorzy pracy za wykonywanie swoich czynności otrzymują wynagrodzenie. Ustawa nie czyni pod tym względem żadnych wyjątków. Co więcej, wyraźnie wskazuje, w jakich granicach wynagrodzenie może być przyznane, oraz podaje sposób, w jaki ma być ono obliczone. Wysokość wynagrodzenia nie jest jednak objęta pytaniem prawnym i dlatego nie wymaga rozważenia. Przepis art. 11 ust. 2 nie przewiduje żadnej delegacji i dlatego żadna instrukcja nie może ograniczyć zasięgu jego działania. Przepisy płacowe muszą być wykładane ściśle. Gdyby ustawodawca chciał ograniczyć wynagrodzenie zakładowych społecznych inspektorów pracy tylko do wypadków, gdy pełnienie tej funkcji połączone jest z utratą prawa do wynagrodzenia, to dałby temu wyraz w treści przepisu ust. 2 art. 11 ustawy o społecznej inspekcji pracy, co nie nastręczało żadnych trudności. Nic więc nie uzasadnia domniemania, że ustawodawca wyraził swoją wolę w sposób nieprecyzyjny, skoro przepis jest jasny i logiczny. Praca zakładowego społecznego inspektora pracy jest odpowiedzialna i wymaga zaangażowania. Do zakresu bowiem jego zadań należy kontrola nad przestrzeganiem przez administrację zakładu przepisów prawa oraz postanowień układów zbiorowych i regulaminów w sprawach bezpieczeństwa i higieny pracy, a także kontrola urządzeń technicznych i sanitarnych z punktu widzenia ochrony pracy. Jeżeli nawet w odniesieniu do wynagrodzenia zakładowych społecznych inspektorów pracy ukształtowała się praktyka odmienna od tej, jaka powinna była się ukształtować na podstawie obowiązującego przepisu ustawy, to nie zasługuje ona na ochronę i powinna być zmieniona. Interpretacja, która zmienia treść ust. 2 art. 11 cyt. ustawy, nie wytrzymuje krytyki i musi być odrzucona. Odmiennego poglądu nie uzasadnia także treść ust. 3 art. 11. Z przepisu tego bowiem wynika tylko to, że Centralna Rada Związków Zawodowych jest uprawniona do określenia wysokości ryczałtu wyrażonego w godzinach pracy dla poszczególnych branż przemysłowych, a ponadto do podwyższenia ryczałtu dla niektórych zakładów do 60 godzin. Dalej delegacja ustawowa nie sięga.Przepis ust. 3 nie stanowi zatem ograniczenia uprawnień wynikających z ust. 2 art. 11 ustawy o społecznej inspekcji pracy, a ten nie uzależnia uprawnień zakładowego społecznego inspektora pracy do wynagrodzenia za pełnienie tej funkcji od utraty części wynagrodzenia z tytułu pracy zawodowej.