III CZP 100/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Piotra S. o dział spadku po Marii S., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze postanowieniem z dnia 15 grudnia 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy nadal aktualny jest pogląd, że sąd nie może dokonać działu spadku przed zniesieniem współwłasności istniejącej między spadkobiercami a małżonkiem spadkodawcy?",udzielił następującej odpowiedzi:W wypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku wspólnego, chyba że zapadł już prawomocny wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie, albo że częściowy dział spadku nie dotyczy udziału spadkodawcy w majątku wspólnym. Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia sprowadza się do pytania, czy dopuszczalne jest dokonanie działu spadku przed zniesieniem współwłasności "istniejącej między spadkobiercami a małżonkiem spadkodawcy". Tak sformułowane pytanie nie jest dostatecznie precyzyjne, gdyż nie zostało w nim wyjaśnione, czy źródłem wątpliwości jest sytuacja, w której spadkodawca i jego małżonek byli współwłaścicielami określonych rzeczy w częściach ułamkowych zgodnie z przepisami art. 195 i n. k.c., czy też sytuacja, gdy do majątku wspólnego spadkodawcy i jego małżonka po ustaniu wspólności ustawowej stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 42 k.r.o.). Wobec tego, że z uzasadnienia zagadnienia prawnego wynika, że Sądowi Wojewódzkiemu chodzi o wypadek, w którym do spadku należy udział spadkodawczyni w gospodarstwie rolnym, objętym współwłasnością ustawową, odpowiedź zawarta w sentencji niniejszej uchwały odnosi się do tej sytuacji faktycznej.Obowiązujące przepisy nie normują kwestii poruszonej przez Sąd Wojewódzki, jedyny bowiem dotyczący tej materii przepis art. 689 k.p.c. zajmuje się dopuszczalnością połączenia w jednym postępowaniu działu spadku i zniesienia współwłasności lub podziału majątku wspólnego (art. 689 k.p.c. w związku z art. 567 § 3 k.p.c.) w wypadku, gdy cały majątek spadkowy lub poszczególne rzeczy wchodzące w jego skład stanowią współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie. W przepisach kodeksu postępowania cywilnego brak jest przepisu, który by wyłączał dopuszczalność przeprowadzenia działu spadku przed zniesieniem współwłasności majątku spadkowego lub poszczególnych rzeczy wchodzących w jego skład. W związku z tym wymaga rozważenia, czy wyłączenie takie nie wynika pośrednio z przepisów normujących postępowanie w sprawach o dział spadku.Z powołanego już art. 689 k.p.c., dopuszczającego możliwość połączenia w jednym postępowaniu działu spadku i zniesienia współwłasności, nie wynika, aby dział spadku nie mógł być przeprowadzony przed zniesieniem współwłasności rzeczy w wypadku, gdy w skład spadku wchodzi tylko ułamkowy udział spadkodawcy we współwłasności tych rzeczy. Przeszkody ku temu nie można również dopatrzeć się w treści art. 684 k.p.c., według którego sąd spadku (art. 628 k.p.c.) w postępowaniu działowym ustala skład i wartość spadku. Jeżeli bowiem udział spadkodawcy w poszczególnych rzeczach jest ściśle określony (a tak jest przy współwłasności w częściach ułamkowych), to nie zachodzą trudności w ustaleniu wartości należących do spadku udziałów w takich rzeczach. Ani przepisy prawa materialnego (art. 1038-1044 k.c.), ani też przepisy postępowania (art. 680-689 k.p.c.) nie stanowią przeszkody do wydzielenia spadkobiercy schedy spadkowej w ten sposób, że na poczet tej schedy zostanie mu przyznany ułamkowy udział, jaki przysługiwał spadkodawcy w określonej rzeczy, bądź też przeszkody do przyznania takiego udziału kilku spadkobiercom na współwłasność w warunkach określonych w art. 1044 k.c. Nic innego w tej materii nie wynika również z przepisów szczególnych art. 1070-1080 k.c. Wprawdzie bowiem wymienione przepisy szczególne mówią o dziedziczeniu (art. 1059 i n. k.c.) i o dziale (art. 1070 i n. k.c.) gospodarstwa rolnego, jednakże z wykładni tych przepisów wynika, że obejmują one nie tylko gospodarstwo rolne w całości, lecz również udział spadkodawcy we współwłasności takiego gospodarstwa. Dodać wypada, że w rozdziale VIII wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne z dnia 15 grudnia 1969 r. III CZP 12/69 (OSNCP 1970, poz. 39) Sąd Najwyższy, wspominając o możliwości przeprowadzenia odrębnych postanowień w przedmiocie zniesienia współwłasności i w przedmiocie działu spadku, nie zamieścił zastrzeżenia uzależniającego przeprowadzenie działu spadku obejmującego udział we współwłasności gospodarstwa rolnego od uprzedniego zniesienia współwłasności nieruchomości wchodzących w skład tego gospodarstwa.Rozważania te prowadzą do wniosku, że w obecnie obowiązującym stanie prawnym brak jest uzasadnionej podstawy do uzależnienia dopuszczalności spadku, w którego skład wchodzą rzeczy będące przedmiotem współwłasności spadkodawcy w częściach ułamkowych, od uprzedniego zniesienia współwłasności, aczkolwiek łączne rozpoznanie tych spraw, likwidujące całokształt stosunków wynikających z współwłasności i z dziedziczenia, niewątpliwie jest celowe.Wymaga jednak rozważenia, czy stanowisko to można odnieść również do sytuacji, gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku, który do chwili śmierci spadkodawcy był objęty małżeńską wspólnością ustawową. Wprawdzie bowiem od chwili ustania wspólności ustawowej (m.in. także wskutek śmierci jednego z małżonków) do takiego majątku stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 42 k.r.o.), jednakże po pierwsze, stosuje się je tylko odpowiednio, a po drugie - nadto z ograniczeniami wynikającymi z art. 43-46 k.r.o.W myśl art. 43 § 1 k.r.o. małżonkowie mają wprawdzie od chwili ustania wspólności ustawowej równe udziały w majątku objętym tą wspólnością, zgodnie jednak z treścią dalszych paragrafów tego artykułu sąd w określonych w tych przepisach okolicznościach może ustalić udziały w inny sposób, mianowicie z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z małżonków przyczynił się do powstania tego majątku. Z żądaniem takim może wystąpić pozostały przy życiu małżonek, a w wypadku gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa lub o rozwód, wystąpić mogą również jego spadkobiercy. Wobec braku określenia szczególnego terminu roszczenie o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym jako roszczenie majątkowe podlega ogólnemu dziesięcioletniemu przedawnieniu. Roszczenie to w ciągu wspomnianego okresu może być dochodzone w drodze powództwa, a jeśli toczy się postępowanie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej - to w tym postępowaniu. Nie ma natomiast jakichkolwiek podstaw do orzekania o żądaniu ustalenia nierównych udziałów w postępowaniu o dział spadku po jednym z małżonków, choćby uczestnikiem tego postępowania jako jeden ze spadkobierców był pozostały przy życiu małżonek, gdyż zgodnie z dyspozycją art. 13 § 1 k.p.c. sąd rozpoznaje sprawę w innym postępowaniu niż proces tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi. Jak zaś już wspomniano, przepis art. 567 k.p.c. dotyczy nieprocesowego postępowania o podział majątku wspólnego, nie ma natomiast analogicznego przepisu w odniesieniu do nieprocesowego postępowania o dział spadku. Dopóki nie zostanie przesądzone, jakie są ostatecznie udziały spadkodawcy i jego małżonka w majątku wspólnym, dopóty nie jest możliwe ustalenie przez sąd spadku, w myśl dyspozycji art. 684 k.p.c., składu i wartości spadku, skoro równe udziały małżonków w majątku wspólnym są do tej chwili hipotetyczne. Z tego więc punktu widzenia dział spadku mógłby nastąpić, gdyby pomimo nieprzeprowadzenia uprzednio postępowania o podział majątku wspólnego żądanie ustalenia nierównych udziałów zostało już rozstrzygnięte prawomocnym wyrokiem. W przeciwnym wypadku niezbędne byłoby uprzednie lub jednoczesne, połączone w jednym postępowaniu z działem spadku, dokonanie podziału majątku wspólnego, po prawomocnym bowiem dokonaniu tego podziału żądanie ustalenia nierównych udziałów nie mogłoby już nastąpić - ze względu na swoistą prekluzję z art. 618 § 3 k.p.c., która odnosi się również do żądań przewidzianych w art. 567 § 1 k.p.c., a to w związku z treścią § 3 tego artykułu oraz treścią art. 688 k.p.c.Przepis art. 45 k.r.o. przewiduje rozliczenia wynikające z wydatków, nakładów i innych świadczeń poczynionych z majątku wspólnego na majątek odrębny oraz poczynionych z majątku odrębnego na majątek wspólny. W wyniku dokonanych rozliczeń może się okazać, że pomimo równych udziałów małżonków w majątku wspólnym cały ten majątek, po dokonaniu odpowiednich zaliczeń, przysługuje tylko jednemu z małżonków, a w omawianej tu sytuacji - albo spadkobiercom zmarłego małżonka, albo pozostałemu przy życiu małżonkowi. W tym ostatnim wypadku praktycznie nic z majątku wspólnego nie wejdzie do masy spadkowej, objętej działem spadku. Rozstrzygnięcie o tym w zasadzie może nastąpić w postępowaniu nieprocesowym o podział majątku wspólnego (art. 45 § 1 k.r.o., art. 567 § 1 k.p.c.), a w procesie tylko wtedy, gdy wcześniej zwrot jest niezbędny ze względu na dobro rodziny. Dopóki więc kwestia zwrotu nie zostanie przesądzona we właściwym trybie, dopóty nie jest możliwe ostateczne, a niezbędne do dokonania działu spadku ustalenie składu i wartości tego spadku. Z tego więc względu potrzebne jest uprzednie lub jednoczesne z działem spadku przesądzenie tych kwestii.Te rozważania prowadzą do wniosku, że nie jest możliwe dokonanie działu spadku dopóty, dopóki we właściwym trybie nie zostanie przesądzona kwestia ewentualnych nierównych udziałów w majątku wspólnym oraz kwestia ewentualnych zwrotów z tytułu nakładów, wydatków oraz innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny i odwrotnie. Nieprzesądzenie o tych kwestiach nie stanowi jednak przeszkody do przeprowadzenia częściowego działu spadku (art. 1038 § 1 k.c.), obejmującego spadek z wyłączeniem tej jego części, która pochodzi z majątku wspólnego.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, mając na względzie treść obecnie obowiązujących przepisów prawa, orzekł jak w sentencji.Ubocznie należy zauważyć, że ograniczenie przez wnioskodawcę oraz pozostałych uczestników postępowania żądania tylko do działu spadku, bez objęcia wnioskiem również żądania podziału majątku wspólnego, może wynikać z nieświadomości skutków związanych z brakiem przesądzenia kwestii, o których mowa w art. 43 i 45 k.r.o. W związku z tym do obowiązków sądu należy udzielenie uczestnikom występującym w sprawie bez adwokata odpowiednich wskazówek zgodnie z dyspozycją art. 5 k.p.c. Ponadto w miarę potrzeby sąd powinien udzielić uczestnikom postępowania odpowiedniego terminu do stosownego uzupełnienia wniosku.