III CZP 1/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN G. Bieniek. Sędziowie SN: T. Ereciński (sprawozdawca), A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zofii S. przeciwko Skarbowi Państwa - Zarządowi Gminy w C. o stwierdzenie nieważności wykonania prawa pierwokupu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Ostrołęce postanowieniem z dnia 28 grudnia 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy do wyłączenia stosowania prawa pierwokupu, przewidzianego w art. 82 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.) wystarcza, by nabywca należał do kręgu spadkobierców ustawowych sprzedawcy, bez względu na kolejność dziedziczenia po nim?podjął następującej treści uchwałę:Prawo pierwokupu przewidziane w art. 82 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.) nie ma zastosowania w przypadku, gdy nabywcą nieruchomości jest spadkobierca ustawowy sprzedawcy, niezależnie od kolejności powołania tego spadkobiercy do dziedziczenia po sprzedawcy. Uzasadnienie faktyczneW dniu 20 września 1987 r. powódka Zofia S. zawarła w Państwowym Biurze Notarialnym w P. umowę ze swym wnukiem Wiesławem S. o sprzedaży na jego rzecz dwóch niezabudowanych działek położonych w C., pod warunkiem, że Skarb Państwa - Urząd Miasta i Gminy w C. nie skorzysta z prawa pierwokupu tych nieruchomości, przewidzianego w art. 82 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.W dniu 7 stycznia 1988 r. upoważniony przedstawiciel Skarbu Państwa złożył notarialne oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu.W dniu 16 marca 1989 r. do Sądu Rejonowego w Przasnyszu wpłynął pozew Zofii S. o stwierdzenie nieważności wykonania prawa pierwokupu. Wyrokiem z dnia 6 lipca 1989 r. Sąd ten oddalił powództwo, ustalając, że w dacie umowy żył ojciec nabywcy, a syn sprzedającej - wobec tego prawo pierwokupu Skarbu Państwa nie było wyłączone, ponieważ wnuk sprzedający mógłby zostać objęty dyspozycją art. 82 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. tylko wówczas, gdyby jego ojciec, powołany do spadku w pierwszej kolejności na podstawie art. 931 § 1 k.c., wcześniej zmarł.Sąd Wojewódzki w Ostrołęce, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, powziął przytoczoną w sentencji uchwały wątpliwość, którą w postaci zagadnienia prawnego przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że wątpliwości pozostają w związku z występowaniem w dziedzinie prawa spadkowego rozmaitych terminów na określenie relacji danej osoby względem spadku i spadkodawcy prowadzące do wniosku, że poszczególne sformułowania różnią się znaczeniowo. Wątpliwości tych by nie było, gdyby art. 82 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. posługiwał się terminem "na rzecz osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych", a nie sformułowaniem "osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pojęcie "osoba uprawniona do dziedziczenia ustawowego po osobie dokonującej sprzedaży", użyte w art. 82 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.), należy rozumieć jako każdą osobę wyliczoną w przepisach o dziedziczeniu ustawowym. Chodzi tu o wszystkie osoby, które mieszczą się w katalogu potencjalnych spadkobierców ustawowych wymienionych w przepisach kodeksu cywilnego, a więc niekoniecznie o osoby powołane w pierwszej kolejności do dziedziczenia. Na tle ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. pojęcie to jest najbliższe terminowi: krąg osób powołanych do dziedziczenia z ustawy, który wyznaczony jest przez związki rodzinne, oparte bądź na pokrewieństwie, bądź na więzi prawnej o charakterze rodzinnym. Zaliczenie danej osoby do kręgu spadkobierców ustawowych, czyli inaczej uprawnionych do dziedziczenia na podstawie ustawy, nie oznacza jeszcze, że - ilekroć dojdzie do dziedziczenia ustawowego - osoba ta będzie rzeczywiście powołana do spadku. Dla tej ostatniej sytuacji przepisy kodeksu cywilnego używają pojęcia powołania do spadku - tak np. art. 931 § 1, który ustala dochodzenie do spadku w pierwszej kolejności.Tylko zatem użycie w art. 82 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. wyrażenia: "powołany do spadku z ustawy" uzasadniałoby zastosowanie prawa pierwokupu w stosunku do wnuka sprzedawcy w sytuacji, gdy żył jego ojciec.Rozważane pojęcia były wielokrotnie analizowane w związku z problematyką dziedziczenia gospodarstw rolnych (np. w orzecz. SN: z dnia 4 września 1974 r., III CRN 167/74, OSNCP 1975 z. 7-8, poz. 115, z dnia 12 marca 1975 r., III CZP 1/75, OSPiKA z 1976 r. z. 5, poz. 91). Ustalenia dokonane przy tej okazji nie w pełni jednak dają się odnieść do rozważanego pytania, bowiem krąg spadkobierców ustawowych może różnić się od osób uprawnionych do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego. Ponieważ w stanie faktycznym nie chodziło jednak o sprzedaż gospodarstwa rolnego uznać należy, że prawo pierwokupu nie ma zastosowania w wypadku, gdy nabywcą nieruchomości jest spadkobierca ustawowy sprzedawcy, niezależnie od kolejności powołania tego spadkobiercy do dziedziczenia po sprzedawcy.Za takim stanowiskiem przemawia również konieczność ścieśniającej wykładni przepisów dotyczących pierwokupu, jako instytucji ograniczającej swobodę kontraktowania i pewność obrotu prawnego. Nie bez znaczenia jest tu również fakt dokonywania ostatnio przez samego ustawodawcę zmian przepisów dotyczących prawa pierwokupu i ograniczenia zakresu zastosowania tej instytucji przez przepisy ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464).Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę przytoczoną w sentencji.