II CR 8/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Krystyny K. przeciwko Bankowi Ludowemu w O. umorzenie egzekucji, na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z dnia 30 września 1970 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW dniu 4 grudnia 1965 r. pozwany Bank udzielił Stanisławowi Ż. pożyczki w wysokości 180.000 zł, za której spłatą poręczyła powódka. Na podstawie wyciągu z ksiąg pozwanego Banku stwierdzającego zadłużenie Stanisława Ż. i powódki w wysokości 106.000 zł z tytułu niespłacenia powyższej pożyczki komornik sądowy, na zlecenie pozwanego, wszczął egzekucję przeciwko powódce.Powódka twierdziła, że poręczona przez nią pożyczka miała być spłacona w dwóch ratach: pierwsza w marcu 1966 r. w wysokości 130.000 zł, a druga w październiku 1966 r. w kwocie 50.000 zł, że pożyczka ta miała być zużyta na hodowlę brojlerów oraz że spłata jej miała nastąpić w zasadzie z kwot wpłaconych do pozwanego Banku na rachunek dłużnika Ż. przez Zakłady Jajczarsko-Drobiarskie z tytułu należności za dostarczone brojlery, zakontraktowane przez dłużnika. Z tego tytułu wpłynęła do pozwanego Banku na rachunek dłużnika w okresie od 5.XII.1965 r. do 26.X.1966 r. łączna kwota 716.141,05 zł, z której pozwany pokrył bądź powinien był pokryć całą swą należność z udzielonej dłużnikowi w dniu 4.XII.1965 r. pożyczki. Powódka zarzuciła, że pozwany Bank działał na jej szkodę, mimo bowiem niespłacenia przez dłużnika pożyczki poręczonej przez powódkę udzielił dłużnikowi dalszych pożyczek gotówkowych, na pokrycie których zaliczył dokonane na rachunek dłużnika wpłaty, jak również bez zgody i mimo sprzeciwu powódki prolongował dłużnikowi termin spłaty omawianej pożyczki, przy czym nie zawiadomił powódki ani o opóźnieniu się dłużnika ze spełnieniem świadczenia, ani o udzielonej mu prolongacie, a przez niepokrycie pożyczki wpłatami na rachunek i przez wypłacenie dłużnikowi gotówki z rachunku wyzbył się zabezpieczenia i w ten sposób zwiększył zobowiązanie powódki z tytułu poręki.Na powyższej podstawie powódka domagała się umorzenia egzekucji.Pozwany twierdził, że w chwili udzielenia dłużnikowi w dniu 4.XII.1965 r. pożyczki w kwocie 180.000 zł zalegał on z uregulowaniem poprzednio udzielonej mu pożyczki w kwocie 60.000 zł, przy czym wyjaśnił, że spłata pożyczki miała nastąpić w dwóch ratach: pierwsza do dnia 30.VII.1966 r. w kwocie 130.000 zł, a druga do 10.X.1966 r. w kwocie 50.000 zł. Pozwany przyznał, że udzielił dłużnikowi dalszych pożyczek, a mianowicie: w dniu 11.III.1966 r. w kwocie 65.000 zł, płatnej do dnia 20.IV.1966 r., w dniu 7.IV.1966 r. w kwocie 100.000 zł, płatnej do dnia 30.V.1966 r., i w dniu 25.XI.1966 r. w kwocie 80.000 zł, płatnej w ratach miesięcznych po 20.000 zł począwszy od stycznia do kwietnia 1967 r., oraz wyjaśnił, że na spłatę tych wszystkich pożyczek wpłynęła od dłużnika w okresie od dnia 9.VII.1965 r. do dnia 18.VII.1966 r. łącznie kwota 305.000 zł, przy czym do dnia 4.XII.1965 r. wpłaty te wyniosły 130.000 zł, a po tej dacie kwotę 175.000 zł. Poza tymi wpłatami w okresie 1967 i 1968 r. dłużnik wpłacił na pokrycie należności pozwanego z tytułu pożyczek łącznie dalszą kwotę 52.500 zł. Pozwany twierdził, że dłużnik Ż. posiadał również w pozwanym Banku rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy, na którym przeprowadzał rozliczenia związane z produkcją rolną i korzystał na tym rachunku z kredytu do 70.000 zł, przy czym przyznał, że według dowodów rozliczeniowych Zakładów Jajczarsko-Drobiarskich w pierwszym półroczu 1967 r. obroty wynosiły kwotę 224.536 zł, z czego Ż. przeznaczył 105.000 zł na spłatę swego zadłużenia (w tym 50.000 zł na spłatę zadłużenia na rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym), a circa 120.000 zł na dalszą produkcję. Pozwany zaprzeczył natomiast, by wzywał powódkę do wyrażenia zgody na prolongatę spłaty pożyczki.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo dla braku przesłanek z art. 21 ust. 4 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o prawie bankowym (Dz. U. Nr 20, poz. 121). Powódka bowiem - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nie kwestionowała zasady i wysokości pożyczki oraz nie przeciwstawiła do potrącenia żadnych swych roszczeń. Natomiast podniesione przez nią zarzuty co do naruszenia przez pozwanego art. 880 i 887 k.c. nie dają podstawy do umorzenia egzekucji. Brak bowiem zawiadomienia powódki o opóźnieniu się dłużnika ze spełnieniem świadczenia uzasadnia jedynie roszczenie odszkodowawcze poręczyciela. Roszczenia tego może jednak dochodzić wobec wierzyciela dopiero po zaspokojeniu wierzytelności, której spłatę poręczył, i w razie niemożności zaspokojenia się z majątku dłużnika, jeżeli stał się on tymczasem niewypłacalny. Sąd Wojewódzki ustalił ponadto, że pozwany nie mógł bez uprzedniego zajęcia egzekucyjnego pokryć swych należności z kwot wpłacanych przez Zakłady Jajczarsko-Drobiarskie za dostawy zakontraktowanego przez dłużnika drobiu oraz że pozwany nie wyzbył się ze szkodą powódki zabezpieczenia, gdyż żadne takie zabezpieczenie - poza poręką udzieloną przez powódkę i syna dłużnika - nie istniało. Okoliczność, że pozwany udzielił dłużnikowi dalszych pożyczek o krótszych terminach ich spłat oraz sprolongował termin spłaty pożyczki poręczonej przez powódkę, nie miał - według poglądu Sądu Wojewódzkiego - istotnego znaczenia dla skuteczności zobowiązania powódki z tytułu poręki.Powódka zarzuciła w rewizji naruszenie przez Sąd Wojewódzki art. 5, 880 i 887 k.c. oraz pkt 5 umowy zawartej przez strony, zwanej skryptem dłużnym. W szczególności powódka zarzuciła, że stosownie do postanowień umowy stron pozwany był upoważniony i zobowiązany do pokrycia pożyczki należnościami dłużnika za dostawy drobiu do Zakładów Jajczarsko-Drobiarskich w O., że wbrew temu obowiązkowi wypłacił te należności dłużnikowi, wyzbywając się tym samym zabezpieczenia w rozumieniu art. 887 k.c., a przez udzielenie prolongaty terminu spłaty pożyczki zwiększył zobowiązanie powódki, gdyż dłużnik stał się tymczasem niewypłacalny.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie można się zgodzić z poglądem Sądu Wojewódzkiego, że naruszenie przez wierzyciela w stosunku do poręczyciela obowiązków wynikających z przepisów art. 880 i 879 k.c. nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia powództwa poręczyciela o umorzenie egzekucji wszczętej w trybie przewidzianym w art. 21 prawa bankowego.Przede wszystkim należy wyjaśnić, że przewidziany w art. 21 prawa bankowego tryb dochodzenia roszczeń wynikających z ksiąg bankowych nie wyłącza tych roszczeń w drodze wytoczenia normalnego powództwa w postępowaniu rozpoznawczym oraz że droga procesu powinna być stosowana zwłaszcza wtedy, gdy dłużnik kwestionuje zasadność roszczenia banku. Wybór drogi przewidzianej do dochodzenia roszczeń bankowych w art. 21 prawa bankowego nie może w żadnym wypadku pozbawić dłużnika (a więc w tym rozumieniu także poręczyciela) tych zarzutów, które mógłby on podnieść w postępowaniu rozpoznawczym w celu wykazania, że wierzycielowi nie przysługuje wierzytelność bankowa lub że przysługuje mu w mniejszej wysokości.To samo dotyczy zarzutów, które wprawdzie nie kwestionują istnienia w całości czy w części wierzytelności bankowej w stosunku do dłużnika głównego, jednakże dotyczą bezskuteczności roszczenia w stosunku do poręczyciela ze względu na stosunek zobowiązaniowy łączący go z wierzycielem. Do takich zarzutów powodujących bezskuteczność roszczenia wierzyciela w stosunku do poręczyciela należą zarzuty dotyczące działań zaniechań wierzyciela określonych w art. 879 § 2, 880 i 889 k.c.Zaniedbanie przez wierzyciela obowiązku zawiadomienia poręczyciela o opóźnieniu się dłużnika ze spełnieniem świadczenia nie przekreśla obowiązku poręczyciela w spełnieniu tego świadczenia, równocześnie jednak zobowiązuje wierzyciela do wyrównania poręczycielowi szkody, która może polegać na tym, że wskutek spóźnionego zawiadomienia o opóźnieniu się dłużnika z zapłatą długu zwrotne roszczenie poręczyciela do dłużnika zostało udaremnione z przyczyny jego niewypłacalności, zaszłej po czasie, w którym poręczyciel powinien był otrzymać zawiadomienie. W takim też wypadku poręczyciel w postępowaniu rozpoznawczym mógłby skutecznie domagać się oddalenia powództwa w całości lub w części. W postępowaniu bowiem rozpoznawczym powód (wierzyciel) nie mógłby żądać od pozwanego (poręczyciela) tego, co musiałby mu zwrócić z tytułu poniesionej przez niego szkody. Dlatego też błędny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że powódka powinna najpierw uregulować pozwanemu Bankowi należność z tytułu pożyczki, za którą poręczyła, a dopiero potem dochodzić od pozwanego wyrównania szkody spowodowanej przez pozwanego wskutek niespełnienia obowiązku z art. 880 k.c. Ciężar dowodu, że powódka poniosła z winy pozwanego szkodę i wykazanie wysokości tej szkody, obciąża powódkę.Z mocy art. 879 § 2 k.c. czynność prawna dokonana przez dłużnika z wierzycielem po udzieleniu poręczenia nie może zwiększyć zobowiązania poręczyciela.Umowa, w której wierzyciel udzielił dłużnikowi na jego prośbę zwłoki w zapłacie długu, działa również na rzecz poręczyciela, chyba że udzielona dłużnikowi bez zgody lub wiedzy poręczyciela zwłoka pogarszałaby położenie poręczyciela. Wówczas bowiem czynność ta zwiększałaby zobowiązanie poręczyciela w rozumieniu art. 879 § 2 k.c. i uzasadniałaby bezskuteczność roszczenia wierzyciela w stosunku do poręczyciela w takim rozmiarze, w jakim pozbawiła możność spełnienia świadczenia przez dłużnika po terminie określonym w umowie, której dotyczyło poręczenie.Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił, czy udzielenie zwłoki - jak to twierdził pozwany w odpowiedzi na pozew, było uzasadnione sytuacją, jaka się wytworzyła u dłużnika, a tym samym zgodną także z interesem powódki jako poręczyciela, czy też prolongata terminu płatności pożyczki, za którą poręczyła powódka, była - jak to wynika z zeznań świadka Bolesława D. - gospodarczo nieuzasadniona i wskutek tego doprowadziła do aktualnych trudności w spłacie udzielonego przez pozwany Bank kredytu.Zastrzeżenia budzi również ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że pozwany nie wyzbył się zabezpieczenia wierzytelności (art. 887 k.c.). W szczególności Sąd ten przeoczył, że w punkcie 5 umowy stron, zwanej skryptem dłużnym, dłużnik Ż. w celu dodatkowego zabezpieczenia udzielonej mu w kwocie 180.000 zł pożyczki "scedował" na rzecz pozwanego Banku w granicach zadłużenia wynikającego z ksiąg Banku należności przysługujące dłużnikowi z tytułu dokonanych przez niego dostaw zakontraktowanych brojlerów oraz z tytułu odszkodowania w PZU, wynikającego z ubezpieczenia artykułów zakontraktowanych. Sprzeczne zatem z treścią tego postanowienia umownego jest ustalenie oraz pogląd Sądu Wojewódzkiego, że "nie daje podstawy do umorzenia egzekucji okoliczność, iż dłużnik posiadał na swym koncie duże sumy pieniężne, a pozwany nie zaliczył ich na spłatę pożyczki, za którą poręczyła powódka" oraz że "zajęcie tych kwot, bez zgody dłużnika, mogło nastąpić tylko w drodze postępowania egzekucyjnego".Sąd Wojewódzki nie wziął również pod uwagę przepisów instrukcji Nr 3, wydanej zgodnie z przepisami prawa bankowego przez Centralny Związek Spółdzielni Oszczędnościowo-Pożyczkowych dla tych spółdzielni.W myśl przepisów tej instrukcji kredyty należy realizować w zasadzie bezgotówkowo (§ 17); warunkiem udzielenia kredytu na kontraktację - jak w rozpoznawanym wypadku - jest przedstawienie spółdzielni oszczędnościowo-pożyczkowej do wglądu umowy kontraktacyjnej, na której należy odnotować sumę udzielonego kredytu; kredyty na kontraktację i towarzyszące kontraktacji podlegają spłacie w terminach określonych umowami, a spłata dokonywana jest przez potrącenie ich z należności dostawców za dostarczoną w ramach umów kontraktacyjnych masę towarową bądź z innych wpływów (§ 9), przy czym osobie, która nie wywiązuje się z obowiązków dostaw, zobowiązań podatkowych i kredytowych oraz z umów kontraktacyjnych, nie należy w zasadzie udzielać kredytu.W związku z postanowieniami powyższej instrukcji oraz pkt 5 umowy stron obowiązkiem Sądu Wojewódzkiego było wyjaśnić, czy pozwany dopełnił powyższych obowiązków w umowie dotyczącej pożyczki, za którą poręczyła powódka, i czy zaniedbanie tych obowiązków nie doprowadziło do wyrządzenia szkody powódce: przez to, że pozwany nie pokrył w umówionych terminach do spłaty pożyczki tej należności z kwot wpłacanych do pozwanego Banku przez Zakłady Jajczarsko-Drobiarskie w Olsztynie za dostawy zakontraktowanego przez dłużnika Ż. drobiu, dalej przez to, że część udzielonej w dniu 4 grudnia 1965 r. w kwocie 180.000 zł pożyczki w wysokości 60.000 zł zaliczył na pokrycie dawnego zobowiązania dłużnika głównego, wreszcie przez to, że udzielił dłużnikowi w listopadzie 1966 r. zwłoki w spłaceniu tej pożyczki bez żadnego uzasadnienia gospodarczego i przy równoczesnym udzielaniu dłużnikowi dalszych, z krótszymi terminami płatności pożyczek. Sąd Wojewódzki powinien był nadto rozważyć, czy zaniedbania te nie uzasadniają odpowiedzialności pozwanego za szkodę powódki na podstawie art. 416 i nast. k.c. bądź czy w świetle okoliczności ujawnionych w sprawie roszczenie pozwanego w stosunku do powódki nie jest nieuzasadnione ze względów społeczno-gospodarczych albo ze względu na zasady współżycia społecznego. W szczególności należy mieć na uwadze rolę banku, jaką nadają tej instytucji zaufania publicznego przepisy prawa bankowego.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 388 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.