III PZP 52/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Zaziemski.Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), A. Józefowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa K. przeciwko Spółdzielni Rzemieślniczej Branży Metalowej (...) w B. o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 27 października 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c:"1. Czy przewidziany w art. 38 § 1 k.p. obowiązek konsultowania ze związkami zawodowymi zamiaru wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę ciąży na kierowniku zakładu pracy od daty powołania ogniwa związku zawodowego "Solidarność", czy od daty zgłoszenia powołania ogniwa tego związku regionalnemu zarządowi związku, czy też dopiero od daty powołania przez ten związek jego statutowych organów?2. Czy członek komitetu organizacyjnego (Tymczasowej Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność") korzysta z ochrony przed wypowiedzeniem mu umowy o pracę z art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277 ze zm.)?"podjął następującą uchwałę:1. Obowiązek przeprowadzenia konsultacji ze związkiem zawodowym w trybie art. 38 § 1 k.p. w zakładzie pracy, w którym działa związek zawodowy "Solidarność", spoczywa na kierowniku zakładu pracy od daty powstania tymczasowej komisji zakładowej NSZZ "Solidarność". 2. Członkowi tymczasowej komisji zakładowej NSZZ "Solidarność" przysługuje ochrona przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy o pracę przewidziana w art. 39 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277 ze zm.). Uzasadnienie faktycznePowód Zbigniew K. pracował od dnia 19 grudnia 1988 r. w Spółdzielni Rzemieślniczej Branży Metalowej (...) w B. jako inspektor do spraw technicznych. Pismem z dnia 24 kwietnia 1989 r. pozwana Spółdzielnia wypowiedziała powodowi umowę o pracę, zachowując jednomiesięczny okres wypowiedzenia, który kończył się w dniu 3 maja 1989 r. Zamiaru wypowiedzenia strona pozwana nie konsultowała ze związkami zawodowymi, wychodząc z założenia, że takowe w Spółdzielni nie działają.W dniu 19 kwietnia 1989 r. odbyło się w pozwanej Spółdzielni zebranie komitetu organizacyjnego NSZZ "Solidarność", w skład którego wchodził powód. Tego samego dnia, tj. 19 kwietnia 1989 r., zgłoszono powstanie komitetu organizacyjnego do Regionalnego Komitetu Organizacyjnego "Solidarność" Region B. W dniu 25 kwietnia 1989 r. spośród członków Komitetu Organizacyjnego wybrana została Tymczasowa Komisja Zakładowa NSZZ "Solidarność", której przewodniczącym został powód. Tego samego dnia, tj. 25 kwietnia 1989 r., została zgłoszona Tymczasowa Komisja Zakładowa do Tymczasowego Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" w B. Powód odwołał się do Sądu od wypowiedzenia umowy o pracę, podnosząc m.in. zarzut, że zamiar wypowiedzenia umowy o pracę nie był konsultowany ze związkiem zawodowym i że podlega on szczególnej ochronie przed wypowiedzeniem jako przewodniczący Tymczasowej Komisji Zakładowej. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Bydgoszczy wyrokiem z 25 maja 1989 r. oddalił powództwo uznając wypowiedzenie za uzasadnione. Ponadto Sąd przyjął, że Komitet Organizacyjny NSZZ "Solidarność" i Tymczasowa Komisja Zakładowa nie są jeszcze działającym związkiem zawodowym w rozumieniu ustawy o związkach zawodowych. Rozpoznając rewizję powoda od powyższego wyroku Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy nasunęły się poważne wątpliwości prawne, które sformułował w pytaniach przytoczonych na wstępie uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały miał na uwadze, co następuje:I. Artykuł 38 § 1 k.p. w brzmieniu uwzględniającym zmiany wprowadzone art. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 20, poz. 107) przewiduje, że o zamiarze wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę zawartej na czas nie określony kierownik zakładu pracy zawiadamia na piśmie zakładową organizację związkową, podając przyczynę uzasadniającą rozwiązanie umowy. Porównując obecne brzmienie art. 38 § 1 k.p. z uprzednią treścią wymienionego przepisu trzeba widzieć istotną różnicę między nimi. Poprzednio przepis wymieniał organ zakładowej organizacji związkowej, z którym kierownik miał obowiązek przeprowadzenia konsultacji, tj. radę zakładową, obecnie art. 38 § 1 k.p. nie konkretyzuje takiego organu. Ustawa z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277 ze zm.) również nie wymienia właściwego organu związkowego przy konsultacjach z art. 38 § 1 k.p. Artykuł 35 § 2 stwierdza jedynie, że zakładowa organizacja związkowa wykonuje zadania związków zawodowych w zakładach pracy, działając poprzez swoje statutowe organy. Statutowe organy zakładowej organizacji związkowej są określane w statutach związków (art. 19 ust. 1). Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność" jest związkiem zawodowym ogólnokrajowym i uzyskał osobowość prawną oraz prawo do działania na terenie całego kraju z chwilą zarejestrowania przez Sąd Wojewódzki w Warszawie (art. 20 ust. 1 i 3 ustawy o związkach zawodowych). W sytuacji prawnej ogólnokrajowego związku zawodowego, gdy zakładowe organizacje związkowe nie mają odrębnej osobowości prawnej, powstaje pytanie, jaki moment jest decydujący dla przyjęcia, że w konkretnym zakładzie pracy już powstał związek zawodowy. Statut Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" przewiduje, że władzami organizacji zakładowej są (§ 26 ust. 1):1) zakładowe zebranie członków, a w przypadku gdy liczba członków w zakładzie przekroczy 500 - zakładowe zebranie delegatów, 2) komisja zakładowa i jej prezydium,3) zakładowa komisja rewizyjna. Do kompetencji komisji zakładowej należy m.in. podejmowanie uchwał w przedmiocie zatrudnienia, awansowania, premiowania i nagradzania pracowników oraz rozwiązywania umów o pracę w zakresie, w jakim przewidują to przepisy prawa pracy (§ 26 ust. 2 pkt e).W aneksie do statutu, który stanowi integralną część statutu (§ 3) przewiduje się, że do czasu wyborów do władz statutowych związku, funkcje tych władz przewidziane statutem pełnią odpowiednio tymczasowe komisje zakładowe, komitety organizacyjne, komitety założycielskie (§ 2 pkt 3).Z powyższych rozważań wypływają dwa podstawowe wnioski przesądzające treść odpowiedzi na pierwsze pytanie:1) wobec braku skonkretyzowania w przepisach rangi ustawowej, organu zakładowej organizacji związkowej, z którym kierownik zakładu pracy ma obowiązek przeprowadzenia konsultacji przewidzianej art. 38 § 1 k.p. - organ ten skonkretyzowany zostaje w statutach związków zawodowych;2) ze statutu NSZZ "Solidarność" wynika, że organem zakładowej organizacji związkowej właściwym do przeprowadzenia z nim konsultacji z art. 38 § 1 k.p. jest komisja zakładowa, a do czasu wyboru tej komisji - tymczasowa komisja zakładowa. Sąd Najwyższy przyjmując, że do czasu wyboru komisji zakładowej właściwym organem w sprawach z art. 38 § 1 k.p. jest tymczasowa komisja zakładowa, a nie komitet organizacyjny czy założycielski, miał na uwadze charakter tych organów. Wprawdzie aneks do statutu w § 2 pkt 3 przy komisjach zakładowych wymienia nie tylko tymczasowe komisje zakładowe, ale również komitety organizacyjne i komitety założycielskie, to jednak używa określenia, że organy te pełnią funkcję władz statutowych odpowiednio. Wymaga to uwzględnienia charakteru i zakresu działania tych organów. Jak sama nazwa wskazuje, komitety założycielskie i komitety organizacyjne mają doprowadzić do założenia i zorganizowania związku. W odniesieniu do komitetów założycielskich wynika to wprost z § 10 statutu, przewidującego, że ogniwa związku powstają z inicjatywy pracowników, którzy tworzą w tym celu zakładowe komitety założycielskie. A więc celem zakładowych komitetów założycielskich jest doprowadzenie do powstania związku w zakładzie pracy. Po zrealizowaniu tych celów komitety założycielskie i organizacyjne tracą sens swego istnienia. Natomiast tymczasowe komisje zakładowe mają bardziej stabilny charakter, działają one do czasu wyboru komisji zakładowych, a ten wybór z różnych względów może się przeciągnąć w czasie. Nie do przyjęcia byłby wniosek, że istniejący w zakładzie pracy związek zawodowy "Solidarność" miałby prawo nie wykonywać swych obowiązków przewidzianych ustawą o związkach zawodowych w tym nie zajmować się kwestią zwolnień pracowników z pracy tylko dlatego, że nie została jeszcze wybrana komisja zakładowa, chociaż wybrano tymczasową komisję zakładową. Niewątpliwie tymczasowa komisja zakładowa pełni w zakładzie - do czasu wyboru komisji zakładowych - funkcje przewidziane w § 26 ust. 2 lit. c., tj. podejmuje uchwały w przedmiocie zatrudnienia, awansowania, premiowania i nagradzania pracowników oraz rozwiązywania umów o pracę w zakresie, w jakim przewidują to przepisy prawa pracy. Za taką wykładnia przemawia ponadto zbieżność nazwy tych organów oraz charakter przepisów prawa pracy przewidujących obowiązek kierownika zakładu pracy konsultowania ze związkami zawodowymi decyzji kadrowych. Są to bowiem przepisy ochronne, mające na celu ochronę pracowników przed arbitralnymi decyzjami kierownika zakładu w sferze stosunków pracy. W § 10 statutu w zdaniu drugim przewiduje się, że powołanie ogniwa zakładowego powinno być zgłoszone regionalnemu zarządowi związku. To postanowienie ma charakter wewnątrzzwiązkowy. Ochrona pracowników przewidziana w prawie pracy nie jest natomiast uzależniona od spełniania przez poszczególne ogniwa związków zawodowych swych obowiązków wewnątrzzwiązkowych. Dlatego momentem, w którym powstaje obowiązek kierownika zakładu pracy przeprowadzenia konsultacji z art. 38 § 1 k.p. nie może być zgłoszenie bądź brak zgłoszenia powstania ogniwa związkowego do regionalnego zarządu Związku. Obowiązek ten bowiem powstaje z momentem, w którym powstał w zakładzie związek zawodowy "Solidarność", a więc gdy powstała już tymczasowa komisja zakładowa. Te rozważania doprowadziły Sąd Najwyższy do udzielenia odpowiedzi jak w pkt 1 uchwały. II. Ustawa o związkach zawodowych w art. 39 § 1 przewiduje, że zakład pracy nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę z pracownikiem będącym członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej w czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. Gdyby przyjąć ścisłą wykładnię gramatyczną przepisu, to na drugie pytanie należałoby udzielić odpowiedzi przeczącej. Co więcej - przy ścisłej wykładni gramatycznej przepisu należałoby postawić tezę, że także członkowie komisji zakładowych NSZZ "Solidarność" nie podlegają ochronie z art. 39, albowiem przepis mówi o "członkach zarządu", podczas gdy w tym związku nie ma zarządów zakładowych organizacji związkowych, są bowiem komisje zakładowe. Taka teza byłaby oczywiście nie do przyjęcia, ale wykazuje ona, że nie nazwa organu użyta w omawianym przepisie decyduje o objęciu szczególną ochroną działaczy związkowych. Jeżeli organ spełnia funkcję, jaką spełnia zarząd zakładowej organizacji związkowej, to chociażby statut danego związku zawodowego używał innej nazwy organu, członkowie tego organu podlegają ochronie z art. 39. Dlatego nie ma żadnej wątpliwości, że członkowie komisji zakładowych NSZZ "Solidarność" podlegają szczególnej ochronie z art. 39 ust. 1, 2, 3 i 4 ustawy o związkach zawodowych, albowiem komisje zakładowe pełnią w tym Związku taką samą funkcję jak w innych związkach pełnią zarządy zakładowych organizacji związkowych.Jak wynika z rozważań zamieszczonych w pkt I, tymczasowe komisje zakładowe NSZZ "Solidarność" pełnią - do czasu wyboru komisji zakładowych - taką samą funkcję jak komisje zakładowe. Logiczny więc jest wniosek, że członkowie tymczasowych komisji zakładowych NSZZ "Solidarność" podlegają również ochronie z art. 39.Taka interpretacja wymienionego przepisu nie stanowi wykładni rozszerzającej, uwzględnia ona jedynie istniejący w Polsce pluralizm związkowy, co m.in. powoduje, że nie ma jednolitych nazw organów zakładowych organizacji związkowych w różnych związkach zawodowych.Powyższe rozważania można wzmocnić ponadto wykładnią celowościową. Szczególna ochrona pracowników przed rozwiązaniem stosunku pracy z uwagi na pełnione funkcje społeczne uzasadniona jest potrzebą stworzenia gwarancji prawnych niezależnego i nieskrępowanego wykonywania przez nich mandatu społecznego. Ochrona z art. 39 ustawy o związkach zawodowych ma zapewnić członkom organów wykonujących funkcje przewidziane w prawie pracy dla związków zawodowych możliwość niezależnego działania wobec kierowników zakładów pracy. Wykonywanie bowiem tych funkcji może doprowadzić do konfliktu z kierownikami zakładów, co mogłoby rzutować niekorzystnie na stabilność miejsc pracy przedstawicieli związkowych wchodzących w skład organów wykonujących wymienione funkcje. Członkowie tymczasowych komisji zakładowych NSZZ "Solidarność" w swej pracy związkowej przy wykonywaniu funkcji przewidzianych w prawie pracy dla związków zawodowych mogą niejednokrotnie "narazić" się kierownikowi zakładu pracy. Dlatego nie tylko w ich osobistym interesie, ale w interesie społecznym leży taka interpretacja przepisów, jakiej dokonał Sąd Najwyższy udzielając odpowiedzi jak w pkt II uchwały. Taka interpretacja jest zbieżna z poglądem KKW NSZZ "Solidarność" wyrażonym w piśmie z dnia 8 lutego 1990 r. Biura Prawnego i Zbiorowych Stosunków Pracy KKW do Sądu Najwyższego w trybie art. 63 k.p.c.