III CZP 11/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Żyznowski.Sędziowie SN: K. Piasecki, M. Zakrzewska (spr.).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Polskich Kolei Państwowych Rejonu Przewozów Kolejowych w R. przeciwko Przedsiębiorstwu Transportowo-Sprzętowemu Budownictwa "T." - R. w R. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 4 kwietnia 1990 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 26 stycznia 1990 r., sygn. akt VI Gr 1/90, do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wobec wprowadzenia przez Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności w taryfie towarowej Polskich Kolei Państwowych, z powołaniem się na art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. - Prawo przewozowe (Dz. U. Nr 53, poz. 272), opłat za uszkodzenie wagonów towarowych i przyborów ładunkowych, wyłączone jest stosowanie art. 361 § 2 k.c. w sporach na tle art. 73 prawa przewozowego, a to z uwagi na treść art. 90 tego prawa, czy też wprowadzając te opłaty Minister Transportu, Żeglugi i Łączności przekroczył granice upoważnienia ustawowego co do przedmiotowego zakresu taryfy towarowej PKP, a jednostki organizacyjne PKP, dochodząc na podstawie art. 73 prawa przewozowego od nadawcy lub odbiorcy przesyłki roszczeń z tytułu uszkodzenia mienia przewoźnika spowodowanego czynnościami ładunkowymi, obowiązane są na zasadach ogólnych prawa cywilnego wykazać wysokość poniesionej z tego tytułu szkody (art. 361 § 2 k.c. w zw. z art. 6 k.c.) i nie mogą powoływać się na taryfę towarową PKP dla uzasadnienia wysokości swoich roszczeń"podjął następującą uchwałę:"Wysokość odszkodowania za uszkodzenie mienia przewoźnika, spowodowane czynnościami ładunkowymi - art. 73 prawa przewozowego - ustala się według zasad przewidzianych w kodeksie cywilnym".Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Polskie Koleje Państwowe - Rejon Przewozów Kolejowych w R. wydał odbiorcy Przedsiębiorstwu Transportowo-Sprzętowemu Budownictwa "T." w R. przesyłkę wagonową, przy rozładowaniu której doszło do uszkodzenia progów drzwiowych wagonu przez ich oderwanie od podłogi i zagięcie.Przewoźnik odnotował uszkodzenie wagonu w liście przewozowym i zażądał od odbiorcy przesyłki zapłaty kwoty 24.600 zł, wynikającej z § 28 taryfy wprowadzonej zarządzeniem Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności z dnia 16 stycznia 1989 r. w sprawie taryfy towarowej PKP (Dz. Urz. Min. Transp. Żeglugi i Łączności Nr 1, poz. 2), a następnie wytoczył powództwo o zapłatę kwoty 24.600 zł tytułem odszkodowania za uszkodzenie wagonu.Wyrokiem z dnia 14 listopada 1989 r. Sąd Rejonowy w R. zasądził od odbiorcy przesyłki na rzecz przewoźnika kwotę 24.600 zł, wychodząc z założenia, że odszkodowanie, ustalone w taryfie w sposób sztywny i niezależny od rozmiarów szkody ma charakter represyjny i stanowi swoistą karę za uszkodzenie wagonu.Uprawnienia Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności do takiego ustalania wysokości odszkodowania, zdaniem Sądu Rejonowego, wynika z delegacji ustawowej, zawartej w art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. - Prawo przewozowe (Dz. U. Nr 53, poz. 272).W rewizji pozwany zakwestionował to stanowisko i powołując art. 90 prawa przewozowego twierdził, że do ustalenia wysokości odszkodowania przewidzianego w art. 73 prawa przewozowego mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego, w szczególności art. 361 k.c.Sąd Wojewódzki dopatrzył się w treści art. 73 prawa przewozowego odstępstwa od zasad odpowiedzialności kontraktowej i deliktowej, w związku z czym powziął wątpliwość co do charakteru tego roszczenia oraz możliwości stosowania do niego przepisów kodeksu cywilnego, czemu dał wyraz w przytoczonym w uchwale pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z brzmieniem art. 73 prawa przewozowego za uszkodzenie mienia przewoźnika, spowodowane czynnościami ładunkowymi ponosi odpowiedzialność odpowiednio nadawca lub odbiorca.Określenie podmiotów odpowiedzialnych za szkodę pozostaje w związku z treścią art. 43 prawa przewozowego, według którego czynności ładunkowe należą odpowiednio do obowiązków nadawcy lub odbiorcy, o ile umowa lub przepis szczególny nie stanowią inaczej.Podstawą wykonania przewozu jest umowa, co wynika wprost z treści art. 1 ust. 1 ustawy, a zatem sfera stosunków związanych z przewozem ma charakter cywilnoprawny i w myśl klauzuli z art. 90 ustawy - w sprawach nie unormowanych w prawie przewozowym mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego.Umowę przewozu zawierają nadawca i przewoźnik, jednakże po nadejściu przesyłki do miejsca przeznaczenia z mocy art. 785 k.c. odbiorca zyskuje pozycję strony i może we własnym imieniu wykonywać, wynikające z umowy uprawnienia, w szczególności wyładować adresowaną do niego przesyłkę z zachowaniem wymaganej art. 355 k.c. należytej staranności.Wykonywanie uprawnień umownych łączy się z obowiązkiem naprawienia szkody wyrządzonej przy ich realizowaniu i tego problemu, dotyczy art. 73 prawa przewozowego.Pogląd prawny, według którego załadowanie i wyładowanie przesyłki nie jest zobowiązaniem umownym, lecz wynika bezpośrednio z art. 43 ustawy, jest o tyle nietrafny, że wszystkie przepisy prawa przewozowego dotyczą umowy przewozu, a wymieniony art. 43 ustawy ma zastosowanie dopiero wówczas, gdy strony w umowie nie postanowiły inaczej.Poza przewozem art. 10 ust. 1 ustawy upoważnia przewoźnika do świadczenia na podstawie odrębnych umów innych usług, związanych z przewozem takich jak usługi spedycyjne, czynności ładunkowe, przechowanie, składowanie itp., stąd w delegacji zawartej w art. 11 ust. 1 ustawy Minister Komunikacji - obecnie Min. Transportu, Żeglugi i Łączności - upoważniony został do określenia taryf jako cenników za usługi przewozowe oraz wysokości należności za inne usługi świadczone na podstawie odrębnych umów.Odszkodowanie za uszkodzenie mienia przewoźnika nie mieści się w pojęciu taryf ani należności za usługi świadczone na podstawie odrębnych umów i skoro żaden z przepisów prawa przewozowego nie określa sposobu ustalenia wysokości odszkodowania, to zgodnie z klauzulą, zawartą w art. 90 prawa przewozowego, stosuje się przepisy kodeksu cywilnego.Uszkodzenie mienia przewoźnika przy wykonywaniu przez nadawcę lub odbiorcę przesyłki obowiązków umownych, w zależności od stanu faktycznego rodzi odpowiedzialność deliktową lub kontraktową przewidzianą w kodeksie cywilnym.Z tych przyczyn należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.