III CZP 2/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Kołakowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: H. Ciepła, A. Nalewajko.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Emila B. przeciwko Przedsiębiorstwu Obrotu Samochodami i Częściami Zamiennymi (...) w L. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 19 grudnia 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy w przypadku, gdy przedmiotem roszczenia jest kwota nienależnie pobrana z tytułu 10% dodatku do ceny nabycia samochodu, odsetki od tej kwoty należą się od daty jej pobrania, czy od daty wezwania pozwanego przez powoda do jej zwrotu?podjął następującą uchwałę:Odsetki od nienależnie pobranej - obok ceny samochodu - kwoty tytułem podatku obrotowego przysługują od daty wezwania o jej zwrot. Uzasadnienie faktyczneUwzględniając złożony w dniu 12 czerwca 1990 r. pozew, Sąd Rejonowy zasądził od pozwanego Przedsiębiorstwa Obrotu Samochodami (...) w L. na rzecz powoda kwotę 98.000 zł tytułem zwrotu pobranego - obok ceny samochodu osobowego z importu - podatku obrotowego, odpowiadającego 10% tej ceny. Powołując się na przepisy art. 481 § 1 w związku z art. 359 § 3 k.c. Sąd ten przyznał odsetki od zasądzonej kwoty od dnia 5 września 1986 r., tj. od dnia zawarcia umowy sprzedaży.W toku rozpoznawania rewizji pozwanego dotyczącej rozstrzygnięcia o odsetkach, zawierającej wniosek o "uchylenie" w tej części wyroku i oddalenie żądania odsetek za okres do dnia 30 maja 1990 r. (kiedy to - zdaniem rewidującego - "wytoczono" powództwo) Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość sformułowaną w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Opowiadając się - w istocie - za poglądem, iż odsetki od dochodzonej w pozwie kwoty należą się od daty otrzymania przez dłużnika wezwania do zapłaty, Sąd ten wskazał, że według zwolenników przeciwnego poglądu - odsetki należą się od daty otrzymania świadczenia głównego, gdyż są długiem ubocznym, stanowiącym wynagrodzenie za używanie cudzych pieniędzy.Uzasadnienie prawneRozstrzygając przedstawione zagadnienie - jak w podjętej uchwale - Sąd Najwyższy miał na względzie, co następuje:Odsetki są - istotnie - świadczeniem ubocznym, jednakże nie zmienia to ich dwojakiej roli. Mogą bowiem stanowić wynagrodzenie za korzystanie z sumy pieniężnej (odsetki kredytowe) uzyskanej na mocy stosunku prawnego z obowiązkiem zwrotu (np. oprocentowana pożyczka) albo za opóźnienie spełnienia świadczenia pieniężnego. Gospodarcze uzasadnienie odsetek jest w obu sytuacjach zbliżone. W pierwszej jednak - jest to używanie sumy pieniężnej, która na mocy łączącego strony stosunku prawnego ma być zwrócona, w drugiej - pozbawienie możliwości korzystania ze świadczenia wobec opóźnienia zapłaty płatnej już sumy pieniężnej (art. 481 § 1 k.c.).Sąd Rejonowy uznał, co nie jest już kwestionowane w sprawie, że zapłacona przez powoda tytułem podatku obrotowego kwota była świadczeniem nienależnym. Powód mógł zatem żądać zwrotu tego świadczenia, jednak termin jego spełnienia nie był oznaczony (art. 410 w zw. z art. 405-409 i 411 k.c. oraz art. 455 k.c.). Nie wynikał również z właściwości zobowiązania. W takiej sytuacji zwrot nienależnego świadczenia powinien nastąpić niezwłocznie po wezwaniu. Od tej także chwili powód pozbawiony był możliwości korzystania z sumy pieniężnej podlegającej zwrotowi.Wbrew więc poglądowi przeciwnemu, przytoczonemu przez Sąd Wojewódzki na uzasadnienie możliwych wątpliwości, dopiero od tej chwili można by uważać, że pozwany także korzysta z należnej powodowi kwoty. Ona też stanowi - w ujęciu nawet i takiego poglądu - owo świadczenie główne, od którego należą się odsetki (...).Ogólnie bowiem - stosownie do art. 359 § 1 k.c. - należą się one tylko wtedy, gdy wynika to z czynności prawnej (taka zaś w sprawie nie miała miejsca) albo z ustawy (powołany już wyżej art. 481 § 1 k.c. mający w sprawie zastosowanie), z orzeczeniem sądu lub z decyzji innego właściwego organu (także poza sytuacją w sprawie niniejszej).Przemawia to za stanowiskiem wyrażonym w podjętej uchwale (art. 391 § 1 zd. pierwsze k.p.c.). Jej treść nawiązuje do okoliczności sprawy, w których nie chodziło o dopłatę ("dodatek") na Fundusz Rozwoju Motoryzacji, a o podatek obrotowy w wysokości 10% ceny detalicznej samochodu, pobierany na podstawie decyzji Ministra Finansów z dnia 2 stycznia 1986 r. załączonej w odpisie przy odpowiedzi na pozew.