III CZP 3/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Rościsława M. o wpis prawa własności do księgi wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 2 grudnia 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku może być podstawą wpisu do księgi wieczystej spadkobierców na właścicieli, gdy zachodzi różnica między dziedziczeniem ogólnego spadku a dziedziczeniem gospodarstwa rolnego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jeżeli spośród spadkobierców tylko niektórzy z nich dziedziczą gospodarstwo rolne, podstawą wpisu do księgi wieczystej jest postanowienie wymieniające spadkobierców dziedziczących to gospodarstwo. Jednakże w wypadku, gdy zachodzi wątpliwość co do charakteru nieruchomości, do dokonania wpisu konieczne jest przedstawienie przez wnioskodawcę wyroku ustalającego charakter tej nieruchomości. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Krakowie zagadnienie prawne wynikłe na tle następującego stanu faktycznego.Postanowieniem z dnia 12 kwietnia 1963 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że spadek po Julii S., zmarłej dnia 25 września 1961 r., odziedziczyli: Michał S. w 2/4 częściach, a Stella M. i Rościsław M. po 1/4 części. Postanowieniem zaś z dnia 28 października 1969 r. Ns 213/68 tenże Sąd stwierdził, że prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po tej zmarłej zachowali Stella M. i Rościsław M. po połowie.Rościsław M., powołując się na powyższe postanowienie, wniósł o wpisanie prawa własności 1/3 części nieruchomości, objętej Kw. Nr 5060 gm. K., w miejsce Julii S. na rzecz swoją i Stelli M. po połowie, a Państwowe Biuro Notarialne wpisu takiego dokonało.W skład powyższej nieruchomości wchodzą: działka budowlana nr 285 o powierzchni 1409 m2 i działka gruntowa nr 549 - pastwisko o powierzchni 4643 m2.Teodora S., jedyna spadkobierczyni Michała S., zaskarżyła rewizją ten wpis podnosząc, że na powyższej działce budowlanej znajduje się willa o 25 pokojach nie stanowiąca nieruchomości rolnej. Do dziedziczenia udziału w niej wchodzi także rewidentka.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważań nad przedstawionym w trybie art. 391 k.p.c. zagadnieniem prawnym stwierdzić należy, co następuje.W uchwale z dnia 3.VI.1966 r. III CZP 45/66 (OSNCP 1966 r., poz. 188) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku stanowi podstawę wpisu do księgi wieczystej spadkobierców jako współwłaścicieli nieruchomości także wtedy, gdy postanowienie to zostało wydane na podstawie art. 103 prawa spadkowego z 1946 r. (art. 961 k.c.).Powołując się na powyższą uchwałę Sąd Wojewódzki wyraża pogląd, że zasada ta nie budzi wątpliwości, gdy: a) przedmiotem spadku jest tylko jedna z mas spadkowych, a więc np. tylko gospodarstwo rolne, b) gdy wszyscy spadkobiercy w jednakowym ułamku dziedziczą obie masy.W stanie faktycznym, na tle którego zapadła wspomniana uchwała Sądu Najwyższego, ci sami spadkobiercy i w takim samym stosunku dziedziczyli ogólny spadek i gospodarstwo rolne, a pytanie prawne zrodziło się na gruncie art. 103 prawa spadkowego z 1946 r. Inaczej jednak, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, przedstawia się sytuacja, gdy przedmiotem spadku są obie masy, a jednocześnie zachodzi rozbieżność co do osób spadkobierców lub udziału spadkobierców w poszczególnych masach. W związku z tym nasuwa się wątpliwość, czy samo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku może stanowić dostateczną podstawę do dokonania wpisu spadkobierców do księgi wieczystej, skoro w postępowaniu wieczysto-księgowym brak jest przesłanek, które by dawały podstawę do przeprowadzenia kwalifikacji nieruchomości spadkowych i zaliczenia ich do właściwej masy. Badanie takie oraz kwalifikacje są przeprowadzone dopiero w postępowaniu działowym.Dlatego też Sąd Wojewódzki wysuwa sugestię, czy w sytuacji, gdy stwierdzenie praw do spadku obejmuje zarówno ogólny spadek jak i gospodarstwo rolne, a osoby lub udziały spadkobierców tych mas są różne, dopiero postanowienie działowe może stanowić podstawę wpisu spadkobierców do księgi wieczystej za właścicieli.W związku z powyższymi wątpliwościami wyjaśnić należy, co następuje.Stwierdzenie praw do spadku, jak już wspomniano wyżej, stanowi podstawę do ujawnienia w księdze wieczystej spadkobierców jako współwłaścicieli nieruchomości w częściach, jakie każdy ze spadkobierców dziedziczy w nieruchomości objętej spadkiem. Zauważyć przy tym należy, że stosownie do art. 29 § 1 prawa o księgach wieczystych właściciel nieruchomości obowiązany jest do ujawnienia swego prawa. Sytuacji prawnej w tym zakresie nie zmienia okoliczność, że obecnie kodeks postępowania cywilnego wprowadził zasadę, że jeżeli w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, to sąd wymienia w treści postanowienia ponadto spadkobierców dziedziczących to gospodarstwo oraz ich udziały w nich, a gdy w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadków nie orzeczono w tym zakresie, powinien wydać postanowienie uzupełniające (art. 677 k.p.c. i XX przep. wprow. k.p.c.).Jeżeli postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wymienia spadkobierców dziedziczących przedmioty wchodzące w skład ogólnej masy spadkowej a ponadto niektórych tylko z tych spadkobierców, którzy zachowali prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku, to postanowienie to stanowi podstawę do ujawnienia jako współwłaścicieli wszystkich spadkobierców tylko w odniesieniu do nieruchomości nie wchodzących w skład gospodarstwa rolnego. Natomiast jeśli chodzi o nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa rolnego, to jako współwłaściciele mogą być wpisani tylko ci spadkobiercy, którzy w postanowieniu tym są ujawnieni jako dziedziczący gospodarstwo rolne.Wątpliwości, jakie mogą powstać w postępowaniu wieczysto-księgowym na tle przeprowadzenia kwalifikacji nieruchomości spadkowym i zaliczenia ich do właściwych mas, nie mogą uzasadniać poglądu, że w takiej sytuacji postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku nie stanowi podstawy do dokonania wpisu. Brak w szczególności jakichkolwiek podstaw prawnych do przyjęcia, żeby postanowienie sądu stwierdzającego, kto jest spadkobiercą i w jakim zakresie dziedziczy, nie stanowiło dokumentu, który w świetle przepisów prawa o księgach wieczystych jest podstawą do ujawnienia prawa w księdze wieczystej (art. 45 tego prawa). Brak poza tym jakichkolwiek przepisów, które by uzależniały ujawnione przez spadkobierców swoich praw do nieruchomości wchodzącej w skład spadku od uprzedniego przeprowadzenia postępowania działowego.Zasadą prawa o księgach wieczystych jest dążenie do zgodności wpisów z rzeczywistym stanem prawnym. Zasada ta a w konsekwencji również zasada pewności obrotu byłyby poważnie osłabione, gdyby wyczekiwać dopiero na prawomocne postanowienie w postępowaniu działowym, z którego wszczęciem osoby zainteresowane z reguły występują dopiero po wielu latach.Niewątpliwie w postępowaniu wieczysto-księgowym mogą powstać - na co trafnie zwraca uwagę Sąd Wojewódzki - trudności przy określaniu charakteru nieruchomości, a w szczególności, czy stanowi ona nieruchomość rolną, czy też nie, a w związku z tym, czy wszystkich spadkobierców, czy tylko niektórych z nich należy wpisać jako współwłaścicieli. W takiej sytuacji wpisu można by dokonać dopiero wówczas, gdy charakter tej nieruchomości zostanie oznaczony.W postępowaniu wieczysto-księgowym sąd bądź państwowe biuro notarialne nie może przeprowadzać postępowania dowodowego i dokonywać takich ustaleń, niemniej jednak stosownie do art. 45 prawa o księgach wieczystych sąd rozpoznając wniosek o wpis bada treść wniosku i dołączonych doń dokumentów oraz treść księgi wieczystej. W sytuacji więc, gdy do wniosku o wpis dołączono dokument stwierdzający w sposób niewątpliwy charakter tej nieruchomości, dokument ten stanowić może podstawę do dokonania odpowiednich wpisów. Chodzić tu będzie w szczególności o takie wypadki, gdy z księgi wieczystej i prawidłowego wyciągu z ewidencji gruntów wynika, że łączny teren nie przekracza 0,2 ha, albo gdy dokument wydany przez właściwy organ administracji stwierdza, że nieruchomość została w zatwierdzonym przepisowo planie szczególnym przeznaczona na inne cele nie związane bezpośrednio z produkcją rolną, a więc straciła charakter nieruchomości rolnej.Jeżeli jednak powstaje wątpliwość co do charakteru danej nieruchomości, co z kolei wymaga dopiero przeprowadzenia ustaleń na podstawie przeprowadzonego postępowania dowodowego, osoba zainteresowana powinna wystąpić z powództwem o ustalenie charakteru tej nieruchomości. Prawomocny wyrok, jaki w tym postępowaniu zapadnie, stanowić będzie dopiero - łącznie z postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku - podstawę do dokonania wpisów określonych spadkobierców do określonej w ten sposób co do charakteru nieruchomości. Zauważyć przy tym należy, że aczkolwiek na pierwszy rzut oka wydawać by się mogło, że w powództwie tym strona występuje o ustalenie faktu, a nie o ustalenie prawa lub stosunku prawnego (co może jedynie - stosownie do art. 189 k.p.c. - stanowić podstawę powództwa o ustalenie), to jednak podkreślić należy, że w ostatecznym wyniku celem tego powództwa jest właśnie ustalenie prawa, a nie faktu. Powód bowiem, występując z żądaniem ustalenia charakteru nieruchomości, zmierza do uzyskania orzeczenia sądu określającego zakres jego prawa jako spadkobiercy.Z tych względów na przedstawione zagadnienie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.