III CZP 17/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Wypiórkiewicz (sprawozdawca).Sędziowie SN: T. Ereciński, J. Gudowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Heleny G. przy udziale Pawła Ł. i Jerzego Ł. o zniesienie współwłasności po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 3 sierpnia 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy w postępowaniu o zniesienie współwłasności, jeśli po uprawomocnieniu się wydanego w tej sprawie postanowienia o ustanowienie odrębnej własności lokali pozostały do rozstrzygnięcia roszczenia współwłaścicieli o zwrot nakładów i wydatków (art. 618 § 1 k.p.c.), podlegają rozliczeniu nakłady i wydatki poczynione także po dniu uprawomocnienia się postanowienia o ustanowieniu odrębnej własności lokali, czy też roszczenia te powinny być dochodzone w odrębnym procesie?podjął następującą uchwałę:W nie zakończonym postępowaniu o zniesienie współwłasności zabudowanej nieruchomości sąd nie rozstrzyga na podstawie art. 618 § 1 k.p.c. o roszczeniach właścicieli lokali mieszkalnych z tytułu posiadania wspólnych części budynku wraz z gruntem, powstałych po prawomocnym wyodrębnieniu w tym postępowaniu wymienionych lokali. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wynikło z następującego stanu faktycznego.Uregulowana w księdze wieczystej Kw nr (...) nieruchomość miejska z budynkiem mieszkalnym, obejmująca 771 m2 powierzchni, położona w P., stanowiła przedmiot współwłasności wnioskodawczyni Heleny G. i uczestników postępowania Jerzego, Pawła i Magdaleny Ł.Sąd Rejonowy, znosząc współwłasność tej nieruchomości postanowieniem z dnia 3 kwietnia 1981 r., ustanowił w budynku mieszkalnym odrębną własność dwóch lokali, z których jeden przyznał wnioskodawczyni Helenie G., a drugi - na współwłasność po 1/3 części wymienionym wyżej uczestnikom postępowania Jerzemu, Magdalenie i Pawłowi Ł. Sąd przyznał właścicielom lokali prawo do wspólnego korzystania z części budynku nie wchodzących w skład tych lokali oraz z otaczającego budynek gruntu. Poza tym Sąd Rejonowy zobowiązał dotychczasowych współwłaścicieli do wzajemnego wydania sobie będących w ich posiadaniu części przypadłego innym lokalu, określił ściśle obowiązki w zakresie adaptacji budynku do nowo powstałych warunków oraz orzekł o dopłacie. Nadto też zasądził od uczestników na rzecz wnioskodawczyni po 22.548 złotych tytułem rozliczeń z nakładów, wydatków i pobranych pożytków.Wnioskodawczyni wniosła rewizję od tego postanowienia, w której domagała się przyznania jej na własność tej części nieruchomości, na której wzniesiony został budynek mieszkalny. Jednocześnie zgłosiła ona do rozliczenia w postępowaniu rewizyjnym poniesiony na nieruchomość dalszy wydatek w kwocie 4.885 zł 30 groszy już po wydaniu przez Sąd I instancji zaskarżonego orzeczenia.Sąd Wojewódzki, postanowieniem z dnia 16 października 1981 r., uchylił postanowienie Sądu Rejonowego tylko w części orzekającej o poniesionych przez wnioskodawczynię wydatkach na wspólną nieruchomość i o pobranych przez uczestników pożytkach oraz sprawę w tym zakresie przekazał do ponownego rozpoznania. Ponadto Sąd rewizyjny wskazał na potrzebę orzeczenia o zgłoszonym przez wnioskodawczynię w postępowaniu rewizyjnym wydatku, który poniosła po ogłoszeniu zaskarżonego orzeczenia.Natomiast Sąd Wojewódzki oddalił rewizję w pozostałej części, uznając, że Sąd Rejonowy - wbrew odmiennemu stanowisku skarżącej - prawidłowo zniósł współwłasność przez ustanowienie odrębnej własności lokali, jak również prawidłowo orzekł o kosztach z tym związanych oraz o dopłacie.W okresie ponownego rozpoznawania sprawy zmarła uczestniczka postępowania Magdalena Ł., pozostawiając jako spadkobierców uczestników Jerzego i Pawła Ł. Uczestnik Jerzy Ł. wyprowadził się. Mimo prawomocności postanowienia o zniesieniu współwłasności wnioskodawczyni i uczestnicy nie dokonali czynności z tym związanych. Nadal wnioskodawczyni ponosi wszelkie opłaty związane z nieruchomością z tym, że uczestnik Paweł Ł. daje jej okresowo pewne kwoty tytułem zwrotu części poniesionych kosztów.Sąd Rejonowy, postanowieniem z dnia 27 października 1989 r. zasądził na rzecz wnioskodawczyni od uczestnika Pawła Ł. kwotę 74.934 zł, a od uczestnika Jerzego Ł. kwotę 63.405 zł tytułem rozliczeń z poczynionych przez wnioskodawczynię nakładów oraz pobranych przez uczestników pożytków, ale dokonanych jedynie w okresie do dnia 16 października 1981 r. Sąd Rejonowy stanął bowiem na stanowisku, że przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie rozpoznawanej przez ten Sąd mogą być tylko te nakłady i wydatki, które poczynione zostały przed zniesieniem współwłasności nieruchomości, tj. przed uprawomocnieniem się orzeczenia zapadłego w tym przedmiocie. Natomiast koszty później powstałe mogą być rozliczone w drodze roszczeń dochodzonych na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. W związku z tym Sąd Rejonowy oddalił dalej idące żądania wnioskodawczyni odnoszące się do zwrócenia jej przez uczestników odpowiedniej części kosztów poniesionych przez nią po dniu 16 października 1981 r.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji wnioskodawczyni Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość prawną co do zakresu stosowania art. 618 § 1 k.p.c. w sprawach o zniesienie współwłasności, podnosząc kwestię, czy obejmuje on także te roszczenia, które wprawdzie powstały już po uprawomocnieniu się postanowienia sądu o zniesieniu współwłasności, ale jeszcze przed zakończeniem postępowania wszczętego w tym przedmiocie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do treści art. 618 § 1 k.p.c. w postępowaniu o zniesienie współwłasności sąd rozstrzyga także, między innymi, o roszczeniach współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy. Takie uregulowanie - przy uwzględnieniu również postanowień § 2 tegoż artykułu - ma walor jedynie formalny, gdyż przepisy te nie stanowią o materialnoprawnej podstawie roszczeń. Tej należy poszukiwać w przepisach prawa rzeczowego (por. art. 206 i art. 207 k.c.). Nie są też wyłączone zobowiązania. Natomiast normę materialnoprawną zawiera art. 618 § 3 k.p.c., który wprowadza termin prekluzyjny dla roszczeń objętych dyspozycją art. 618 § 1 k.p.c., co oznacza bezskuteczność ich dochodzenia po upływie tego terminu.Przypomnienie tych oczywistości jest potrzebne dla uściślenia podstawy dalszych rozważań, które w istocie są logicznymi wnioskami wyprowadzonymi z podstawowych założeń. Przede wszystkim należy odnotować, że w zakresie stosowania art. 618 § 1 k.p.c. w grę wchodzą roszczenia współwłaścicieli, tj. osób, którym przysługuje niepodzielnie własność danej rzeczy (por. art. 195 k.c.) i które korzystają z przewidzianego przez art. 219 k.c. uprawnienia do żądania zniesienia współwłasności. Z istoty rzeczy wynika zatem, że przedmiotem rozstrzygnięcia o wzajemnych roszczeniach współwłaścicieli z tytułu posiadania mogą być wyłączone te roszczenia, które powstały przed zniesieniem współwłasności. O takim ich zasięgu czasowym przesądza samo zniesienie współwłasności, gdyż stwarza ono nowy stan prawny polegający na wyjściu z dotąd istniejącej niepodzielności.Różne są sposoby sądowego zniesienia współwłasności rzeczy. W sprawie, która jest przedmiotem obecnych rozważań Sądu Najwyższego, zniesienie współwłasności nastąpiło w drodze ustanowienia odrębnej własności lokali, co w myśl przyjętej judykatury jest podziałem nieruchomości zarówno z punktu widzenia ekonomicznego, jak też w znaczeniu prawnym (por. uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 1974 r., III CZP 31/74, OSN z 1975 r., z. 9. poz. 128). Wprawdzie grunt, na którym wzniesiony został dom mieszkalny, jak też grunt związany z korzystaniem z tego domu, oraz części domu i urządzenia nie służące do wyłącznego użytku właścicieli poszczególnych lokali, stanowią współwłasność właścicieli lokali (por. art. 136 § 3 k.c.), to jednak współwłasność taka oznacza nowy stan prawny, do którego dochodzi dopiero w wyniku zniesienia współwłasności nieruchomości objętej wnioskiem. Jest ona ściśle związana z odrębną własnością lokali, które jako nieruchomości mają znaczenie zasadnicze z punktu widzenia bytu współwłasności (por. art. 136 § 2 k.c.). Jeżeli zatem po prawomocnym wyodrębnieniu własności lokali, w nadal toczącym się postępowaniu zapoczątkowanym wnioskiem o zniesienie współwłasności, właściciel takiego lokalu występuje z roszczeniem z tytułu posiadania rzeczy wspólnej związanej z własnością lokalu, to nie czyni tego jako współwłaściciel rzeczy w rozumieniu art. 618 § 1 k.p.c. z wszelkimi dalszymi konsekwencjami wynikającymi z całokształtu uregulowania. W szczególności nie można uznać, że zaniechanie takiego żądania pozbawiłoby go możliwości dochodzenia roszczenia ze względu na brzmienie art. 618 § 3 k.p.c.Nie sposób jednak przejść do porządku nad ukształtowaniem się w postępowaniu sytuacji, na której gruncie wyłonione zostało zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu. Tu należy wspomnieć o utrwalonej praktyce rewizyjnej, polegającej na dopuszczeniu do częściowego uchylenia do ponownego rozpoznania orzeczenia o zniesieniu współwłasności w okolicznościach, gdy sąd II instancji dochodzi do wniosku, że jakaś sfera stosunku współwłasności nie została dostatecznie wyjaśniona. Jest to praktyka podyktowana przede wszystkim względami ekonomii procesowej i z tego punktu widzenia nie powinna być krytycznie oceniania. Niemniej jednak trzeba wiedzieć, że stanowi ona o odstępstwie od zasady rozstrzygania w jednym orzeczeniu o całym kompleksie spraw związanych ze zniesieniem współwłasności (poza postanowieniami częściowymi - por. art. 13 § 2 w zw. z art. 317 k.p.c.).Zakładając, że w sprawie niniejszej sąd rewizyjny uchylił zaskarżone postanowienie w całości, omawiane zagadnienie prawne w ogóle nie powstałoby. Jeżeli przeto w wyniku orzeczenia sądu rewizyjnego dochodzi do dalszego prowadzenia postępowania w kwestiach dotyczących współwłasności istniejącej w dacie wniosku, ale już po prawomocnym zniesieniu tej współwłasności, to ma ono na celu przede wszystkim usunięcie braku lub wadliwości zapadłego postanowienia. Nie stwarza natomiast możliwości wystąpienia przez uczestników z nowymi roszczeniami, które wykraczają poza przedmiot określony wnioskiem o zniesienie współwłasności. W szczególności uczestnicy nie mogą już w tym postępowaniu dochodzić roszczeń wynikających z nowo powstałego stanu prawnego, jaki powstał w rezultacie zniesienia współwłasności. Dotyczy to m.in. roszczeń z tytułu posiadania rzeczy wspólnej pochodzącej od wyodrębnionej w drodze zniesienia współwłasności własności lokali.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. podjął uchwałę o treści zawartej w sentencji.