III PZP 2/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek.Sędziowie SN: J. Bała (sprawozdawca), B. Błachowska, A. Józefowicz, W. Myga, S. Perestaj, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora w Ministerstwie Sprawiedliwości, W. Bryndy, w sprawie dyscyplinarnej radcy prawnego Edwarda N., obwinionego z art. 64 ust. * pkt 2 ustawy o radcach prawnych, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 29 stycznia 1990 r.:"Czy stanowi przewinienie dyscyplinarne (art. 64 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - Dz. U. Nr 19, poz. 145) czyn polegający na: - niepłaceniu składek przez radcę prawnego na rzecz samorządu radcowskiego;- niezłożenie ankiety o zatrudnieniu przez radcę prawnego na żądanie organu samorządu?"podjął następującą uchwałę:Radca prawny podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej za zawinione niepłacenie składek na rzecz samorządu radców prawnych (art. 64 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - Dz. U. Nr 19, poz. 145). Nie podlega natomiast takiej odpowiedzialności radca prawny za niezłożenie ankiety o zatrudnieniu na żądanie organu samorządu. Uzasadnienie faktyczneOkręgowy Sąd Dyscyplinarny Radców Prawnych w P. orzeczeniem z dnia 21 marca 1989 r. uznał radcę prawnego winnym zarzuconego mu czynu, polegającego na niepłaceniu składek za okres od 1983 r. do końca 1986 r., a ponadto za lata 1987 i 1988, i wymierzył obwinionemu karę dyscyplinarną zawieszenia na okres 3 miesięcy prawa do wykonywania zawodu.Wyższy Sąd Dyscyplinarny przy Krajowej Radzie Radców Prawnych orzeczeniem z dnia 24 sierpnia 1989 r. po rozpoznaniu odwołania obwinionego zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że uznał obwinionego winnym niepłacenia składek za okres od początku 1983 r. do końca 1986 r. oraz odmowy złożenia ankiety personalnej w okresie do dnia 9 lutego 1987 r. Poza tym uchylił część orzeczenia organu I instancji dotyczącą uznania obwinionego winnym niepłacenia składek za czas od początku 1987 r. do końca 1988 r. i w tym okresie przekazał sprawę Rzecznikowi Dyscyplinarnemu w P. do ponownego rozpoznania, utrzymał w mocy pozostałą część orzeczenia, w tym m.in. dotyczącą kary.Na skutek odwołania obwinionego skład zwykły Sądu Najwyższego przedstawił Sądowi Najwyższemu w składzie 7 sędziów SN przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 64 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145) radca prawny i aplikant radcowski podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za zawinione, nienależyte wykonywanie obowiązków określonych w ustawie.Obowiązki radcy prawnego określone zostały przede wszystkim w rozdziale 1 (w przepisach ogólnych - art. 2 i 4), w rozdziale 2 (w przepisach dotyczących wykonywania zawodu radcy prawnego - art. 6-10, 13-15, 17 i 21) oraz w rozdziale 3 (w przepisach regulujących uprawnienia do wykonywania zawodu radcy prawnego - art. 23, 24, 27 i 28) i dotyczą w zasadzie obowiązków związanych z wykonywaniem zawodu radcy prawnego. Z uwagi na szczególny charakter tego zawodu ustawodawca uznał za celowe określenie nie tylko obowiązków radcy pozostających w ścisłym związku z wykonywanym zawodem, lecz także obowiązków pozostających poza tą sferą.Przykładowo w świetle art. 24 ust. 1 pkt 5 omawianej ustawy do wpisania na listę radców prawnych nie wystarcza posiadanie tylko odpowiednich kwalifikacji zawodowych, lecz wymagane są odpowiednie przymioty osobiste, jak nieskazitelny charakter, czy też nie budzące zastrzeżeń dotychczasowe zachowanie co do możliwości prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. W myśl zaś roty ślubowania (art. 27 ust. 1 ustawy) radca prawny powinien postępować godnie i uczciwie.W żadnym z wymienionych przepisów obowiązek płacenia przez radcę prawnego składek na rzecz samorządu nie został wyraźnie sprecyzowany. Nie oznacza to jednak, że obowiązek ten nie wynika z przepisów tej ustawy. Należy bowiem podzielić stanowisko prezentowane w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. m.in. wyrok SN z dnia 18 lipca 1985 r. I PA 20/85), że obowiązek płacenia przez radcę prawnego składki na rzecz samorządu wynika pośrednio z obowiązku przynależności do samorządu. Przynależność do takiego samorządu jest bowiem obowiązkowa (art. 40 ust. 2), co oznacza, że podjęcie wykonywania zawodu radcy prawnego w ramach tej ustawy powoduje przystąpienie radcy prawnego do samorządu. Radcowie prawni i aplikanci radcowscy zamieszkali na terenie kraju tworzą Krajową Radę Radców Prawnych (art. 55 ustawy). Podstawowe zaś źródło finansowania działalności samorządu stanowią składki członkowskie (art. 63 pkt 1). Określenie wysokości takiej składki przez Krajowy Zjazd Radców Prawnych wynika z ustawowego upoważnienia zawartego w art. 57 pkt 5 tej ustawy.W konsekwencji uznać należy, że płacenie składek członkowskich na rzecz samorządu jest ustawowym obowiązkiem radcy prawnego wobec tego samorządu.Pozostaje jednak do rozstrzygnięcia kwestia, czy naruszenie takiego obowiązku wobec samorządu uzasadnia odpowiedzialność dyscyplinarną radcy prawnego na podstawie art. 64 ust. 1 pkt 1 ustawy. W przepisie tym ustawodawca regulując odpowiedzialność dyscyplinarną radcy prawnego za zawinione, nienależyte wykonanie obowiązków określonych w tej ustawie nie zaznaczył - w przeciwieństwie do regulacji zawartej w prawie o adwokaturze (art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Dz. U. Nr 16 poz. 124) - że chodzi tylko o naruszenie obowiązków zawodowych, lecz użył ogólnego pojęcia "obowiązków określonych w niniejszej ustawie". Obowiązki zaś radcy prawnego w tej ustawie, to zarówno obowiązki bezpośrednio związane z wykonywaniem zawodu radcy prawnego, jak i obowiązki wobec samorządu radców prawnych. Zresztą obowiązki wobec samorządu radców prawnych pozostają w związku z wykonywaniem zawodu radcy prawnego.Zgodnie bowiem z art. 41 ustawy o radcach prawnych do zadań samorządu należy w szczególności:- udział w zapewnieniu warunków do wykonywania ustawowych zadań radców prawnych, - reprezentowanie radców prawnych i aplikantów radcowskich oraz ochrona ich interesów zawodowych,- współdziałanie w kształtowaniu i stosowaniu prawa w zakresie dotyczącym jednostek organizacyjnych, obsługi prawnej oraz radców prawnych i aplikantów radcowskich,- doskonalenie zawodowe radców prawnych,- czuwanie nad należytym wykonywaniem zawodu przez radców prawnych i aplikantów radcowskich,- prowadzenie badań w zakresie doskonalenia obsługi prawnej.Za tym poglądem przemawia również systematyka ustawy o radcach prawnych, w której rozdział 3 dotyczący odpowiedzialności dyscyplinarnej radców prawnych został zamieszczony po rozdziałach dotyczących wykonywania zawodu radcy prawnego oraz samorządu radców prawnych. W tych ostatnich rozdziałach uregulowano zaś obowiązki radcy prawnego związane z wykonywaniem zawodu oraz z przynależnością do samorządu radców prawnych.Dlatego też nie można podzielić stanowiska, że radca prawny nie może podlegać odpowiedzialności dyscyplinarnej za odmowę płacenia składek na rzecz samorządu, gdyż obowiązek taki nie wynika wprost i bezpośrednio z ustawy o radcach prawnych. Obowiązek ten bowiem został "określony" w rozumieniu art. 64 ust. 1 pkt 1 ustawy o radcach prawnych przez ustawowe upoważnienie Krajowego Zjazdu Radców Prawnych do określenia wysokości składki członkowskiej (art. 57 pkt 5 ustawy), a konsekwencją takiego uprawnienia jest - co wydaje się oczywiste - obowiązek radcy prawnego płacenia składek członkowskich. Jest to wprawdzie obowiązek wobec korporacji zawodowej - samorządu radców prawnych, lecz pozostaje w ścisłym związku z wykonywanym zawodem radcy prawnego z uwagi na ustawowe zadania samorządu (art. 41 ustawy) i obowiązkową przynależność do tego samorządu (art. 40 ust. 2 ustawy).Zauważyć przy tym należy, że obowiązkowa przynależność radcy prawnego i aplikanta radcowskiego do samorządu nie jest wyjątkiem na gruncie obowiązujących przepisów prawa. Taka obowiązkowa przynależność do samorządów zawodowych przewidziana jest w prawie o adwokaturze (ustawa z dnia 26 maja 1982 r. - Dz. U. Nr 16, poz. 124) czy też ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o izbach lekarskich (Dz. U. Nr 30, poz. 158).Dobrowolna zaś przynależność do samorządu zawodowego uniemożliwiałaby realizację uprawnień samorządowych przyznanych przez ustawodawcę samorządom adwokackiemu, radcowskiemu i lekarskiemu polegających na stwierdzeniu prawa do wykonywania zawodu, prowadzeniu list adwokatów, radców prawnych oraz rejestru lekarzy. Dlatego też tylko obligatoryjna przynależność do samorządów zawodowych pozwala samorządowi na wykonywanie zleconych mu przez ustawodawcę zadań administracji państwowej - w przeciwieństwie do dobrowolnej przynależności do organizacji społeczno-politycznych i stowarzyszeń.Udzielenie odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne wymaga również dokonania analizy treści art. 64 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych. Przepis ten ma treść następującą:"Radca prawny i aplikant radcowski podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za czyny sprzeczne ze ślubowaniem radcowskim lub z zasadami etyki zawodowej."Obowiązek przestrzegania przez radcę prawnego zasad etyki zawodowej wynika z art. 3 ust. 2 ustawy o radcach prawnych oraz z treści roty ślubowania składanego przez radcę prawnego (art. 27 ustawy).W wykonaniu delegacji ustawowej zawartej w art. 57 pkt 7 ustawy o radcach prawnych II Krajowy Zjazd Radców Prawnych uchwalił w dniu 20 września 1987 r. "Zasady etyki zawodowej". W myśl § 43 pkt 2 tych Zasad, zamieszczonego w rozdziale VIII zatytułowanym "Zasady postępowania radców prawnych wobec organów samorządu", radca prawny obowiązany jest stosować się do uchwał organów samorządu w sprawach samorządowych i wykonywania zawodu. Uchwała Krajowego Zjazdu Radców Prawnych w sprawie wysokości składki członkowskiej podjęta w ramach upoważnienia ustawowego dotyczy "spraw samorządowych", a zatem zawiniona odmowa przez radcę prawnego - członka samorządu płacenia składek członkowskich na rzecz tego samorządu stanowi czyn sprzeczny z zasadami etyki zawodowej, o których mowa w art. 64 ust. 1 pkt 2 ustawy.Odmienny pogląd można by prezentować tylko wówczas, gdyby uznać, że Krajowy Zjazd Radców Prawnych regulując w "Zasadach etyki zawodowej" zasady postępowania radców prawnych wobec organów samorządu przekroczył delegację ustawową przewidzianą w art. 57 pkt 7 ustawy o radcach prawnych z uwagi na to, że zasady etyki zawodowej radców prawnych odnosić się powinny tylko do zasad związanych z wykonywaniem zawodu radcy, a nie do zasad postępowania radców prawnych wobec organów samorządu. Do takiego jednak wąskiego ujęcia zasad etyki zawodowej radców prawnych brak jest przekonywających argumentów w świetle przedstawionych na wstępie rozważań dotyczących bezpośredniego związku między wykonywaniem zawodu radcy prawnego a zadaniami samorządu i obowiązkową przynależnością radcy prawnego do tegoż samorządu.Zauważyć też należy, że także w "Zbiorze zasad etyki adwokackiej i godności zawodu" uchwalonym przez Naczelną Radę Adwokacką w dniu 25 października 1987 r. zawarta jest regulacja dotycząca zasad postępowania adwokatów w stosunku do organów adwokatury. W § 65 tych Zasad stwierdzono, że adwokat obowiązany jest przestrzegać uchwał, zarządzeń i instrukcji organów adwokatury. Tak więc regulacja w Zasadach etyki zawodowej radców prawnych zasad postępowania członków samorządu wobec organów tego samorządu nie stanowi żadnego wyjątku. Taka regulacja wydaje się zrozumiała, skoro przynależność do samorządu zawodowego rodzi prawa i obowiązki, a w konsekwencji może również rodzić konflikty wymagające wyraźnego określenia norm właściwego, etycznego postępowania.Powyższe rozważania odnoszą się tylko do pierwszej części przedstawionego zagadnienia prawnego dotyczącej niepłacenia składek przez radcę prawnego na rzecz samorządu radcowskiego.Jeżeli natomiast chodzi o drugie zagadnienie dotyczące "niezłożenia ankiety o zatrudnieniu przez radcę prawnego na żądanie organu samorządu", to stwierdzić należy, że przepisy ustawy o radcach prawnych nie nakładają na radcę prawnego takiego obowiązku nawet w sposób pośredni. Z samego zaś obowiązku przynależności radcy prawnego do samorządu (art. 40 ust. 2 ustawy) nie można wyprowadzić wniosku, iż radca prawny obowiązany jest stosować się do wszystkich poleceń tego samorządu. W świetle zaś art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych obowiązek informowania na piśmie właściwej okręgowej rady radców prawnych o nawiązaniu i rozwiązaniu stosunku pracy z radcą prawnym został nałożony na jednostkę organizacyjną zatrudniającą radcę. Żądanie więc przez organ samorządu radców prawnych od radcy prawnego złożenia ankiety o zatrudnieniu stanowi obciążenie go obowiązkiem nałożonym przez ustawodawcę na jednostkę organizacyjną zatrudniającą radcę prawnego. Obowiązek złożenia takiej ankiety przez radcę prawnego nie wynika również bezpośrednio z Zasad etyki zawodowej radcy prawnego. Odpowiednie przepisy tych Zasad mają treść następującą:"Radca prawny powinien współdziałać z organami samorządu radców prawnych w sprawach samorządu i wykonywania zawodu (§ 43 ust. 1). Radca prawny obowiązany jest stosować się do uchwał organów samorządu w sprawach samorządowych i wykonywania zawodu (§ 43 ust. 2).Radca prawny obowiązany jest stawić się na wezwanie organu samorządu, a niestawiennictwo niezwłocznie usprawiedliwić (§ 44 ust. 1). Radca prawny powinien udzielać organom samorządu wyjaśnień w sprawach wynikających z ustawowego zakresu działania samorządu (§ 44 ust. 2)."W świetle § 43 ust. 2 Zasad etyki zawodowej radcy prawnego właściwy organ samorządu mógłby podjąć uchwałę zobowiązującą radców prawnych do składania ankiet o zatrudnieniu, lecz tego rodzaju uchwała pozostawałaby w sprzeczności z treścią art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych.Te ostatnie rozważania jednak mają znaczenie marginalne, gdyż w przedmiotowej sprawie żądanie przez organ samorządu od radcy prawnego złożenia ankiety o zatrudnieniu nie wynika z uchwały organu samorządu radców prawnych. Z tych wszystkich względów przedstawione przez skład zwykły Sądu Najwyższego zagadnienie prawne należało rozstrzygnąć w sposób określony w sentencji uchwały.