III UZP 8/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: A. Józefowicz (sprawozdawca), M. Sadowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora w Ministerstwie Sprawiedliwości, S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Kazimierza D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Z.W. o emeryturę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 22 marca 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy okres pracy w gospodarstwie rolnym przed dniem 1 lipca 1977 r., w którym wnioskodawca pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym z rolnikiem podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia, podlega zaliczeniu do okresu pracy w gospodarstwie rolnym na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133), jeżeli wnioskodawca uzyskał prawo do emerytury pracowniczej z tytułu zatrudnienia?2. W razie negatywnej odpowiedzi na pytanie 1 - to czy okres zatrudnienia lub równorzędny z zatrudnieniem w rozumieniu ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267), z tytułu których wnioskodawca uzyskał prawo do emerytury na podstawie ww. ustawy, podlega zaliczeniu do okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim, wymaganych do uzyskania prawa do emerytury z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. 1989 r. Nr 24, poz. 133 - w myśl art. 17 ust. 2 pkt 2 tej ustawy)?"powziął następującą uchwałę:Do okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego, wymaganego do uzyskania prawa do emerytury, zalicza się rolnikowi okresy pracy w gospodarstwie rolnym przed dniem 1 lipca 1977 r., lecz po ukończeniu 16 lat życia, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133), także gdy był jednocześnie zatrudniony w uspołecznionym zakładzie pracy i z tytułu tego zatrudnienia uzyskał prawo do emerytury pracowniczej. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi zagadnienia prawne budzące wątpliwości powstały na tle następującego stanu faktycznego.Decyzją nr (...) z dnia 24 listopada 1989 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Z.W., Inspektorat w W. odmówił Kazimierzowi D. uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emerytury rolnej) z uwagi na to, że udowodnił tylko 20 lat, 4 miesiące i 17 dni pracy w gospodarstwie rolnym w okresach 1946-1948, 1949-1950 i 1973-1988 r. i nie spełnił warunku pracy w gospodarstwie rolnym przez okres 25 lat. W związku z tym ZUS uznał, że brak jest podstaw do przyznania emerytury rolnej.Od decyzji tej odwołał się Kazimierz D. twierdząc, że pracę w gospodarstwie rolnym rodziców rozpoczął po wyzwoleniu w 1945 r., i pracował w nim aż do 1989 r. z przerwą na służbę wojskową w latach 1948-1949, pomimo iż od 1950 r. do 1985 r. pracował w (...) Przedsiębiorstwie Budowlanym.W odpowiedzi na odwołanie ZUS stwierdził, że z tytułu zatrudnienia w innym zakładzie pracy wnioskodawca uzyskał od dnia 14 kwietnia 1983 r. uprawnienie do renty inwalidzkiej, a od dnia 23 listopada 1985 r. uprawnienie do emerytury, pomimo iż od 1973 r. do 1985 r. prowadził własne gospodarstwo rolne. ZUS uważa, że brak jest podstaw do zaliczenia wnioskodawcy okresu pracy w gospodarstwie rolnym od 1950 r. do 1972 r., gdyż w myśl art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133) nie można uznać go za domownika, a ponadto praca w gospodarstwie rolnym nie stanowiła dla niego głównego źródła utrzymania, gdyż takim źródłem była praca w uspołecznionym zakładzie pracy. Praca w gospodarstwie rolnym wykonywana równolegle z zatrudnieniem, z tytułu którego nabył uprawnienia do emerytury pracowniczej, nie podlega zaliczeniu do okresu pracy w gospodarstwie rolnym, od którego zależy uzyskanie emerytury rolnej (art. 17 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy). Wnioskodawca zatem nie spełnił jednego z podstawowych warunków koniecznych do uzyskania uprawnień do emerytury rolnej, określonego w art. 15 ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy.Sąd Wojewódzki ustalił, że wnioskodawca od 1945 r. pracował w gospodarstwie rolnym rodziców, a od 1973 r. prowadził to gospodarstwo rolne, jako własne, do momentu przekazania go następcy, tj. do dnia 28 grudnia 1989 r.Na tej podstawie wnioskodawca ubiega się o przyznanie mu emerytury rolniczej. Uzyskanie prawa do emerytury w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin pozwoliłoby mu na pobieranie półtora świadczenia, gdyż od dnia 1 grudnia 1985 r. pobiera emeryturę na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).Przy ustalaniu prawa do emerytury pracowniczej organ rentowy uznał wnioskodawcy 36 lat, 1 miesiąc i 24 dni zatrudnienia. Okres ten obejmował służbę wojskową od dnia 24 kwietnia 1950 r. do dnia 7 grudnia 1949 r. jako równorzędny oraz zatrudnienie od dnia 6 maja 1950 r. do dnia 16 kwietnia 1983 r. i od dnia 1 maja 1984 r. do dnia 30 listopada 1985 r.Odmowa przyznania emerytury rolnej wynikła z tego, że organ rentowy zaliczył wnioskodawcy jedynie te okresy pracy w gospodarstwie rolnym rodziców, w których wnioskodawca nie odbywał służby wojskowej oraz nie był zatrudniony. Organ rentowy uznał, że tylko te okresy, w których wnioskodawca byłby domownikiem według obecnie obowiązujących przepisów, podlegają zaliczeniu do okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. Organ rentowy zaliczył wnioskodawcy okres prowadzenia własnego gospodarstwa rolnego do daty jego przekazania następcy. Nieuwzględnienie okresu pracy w gospodarstwie rolnym, w którym wnioskodawca był jednocześnie zatrudniony, spowodowało, że wnioskodawca nie ma okresu 25 lat prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim z art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.Mając na uwadze powyższe ustalenia Sąd Wojewódzki powziął poważne wątpliwości prawne wyrażone w sentencji postanowienia, których wyjaśnienie jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ubezpieczenie społeczne rolników indywidualnych nierzadko zbiegało się z ubezpieczeniem pracowniczym na skutek jednoczesnego zatrudnienia rolnika poza rolnictwem w uspołecznionym zakładzie pracy. W tych sytuacjach w warunkach obligatoryjności ubezpieczeń społecznych mogło istnieć podwójne ubezpieczenie z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim i jednoczesnego wykonywania zatrudnienia poza rolnictwem w zakładzie pracy. Na tym tle zatem może istnieć zbieg uprawnień do świadczeń emerytalnych na podstawie odrębnych systemów ubezpieczeń społecznych. W razie zbiegu prawa do emerytury rolniczej z prawem do świadczeń, przewidzianych w odrębnych przepisach o ubezpieczeniu społecznym lub zaopatrzeniu emerytalnym, rolnik może być zainteresowany w ustaleniu tych uprawnień.Artykuł 17 ust. 1 pkt 1 tej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133) stanowi, że "do okresów prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim, wymaganych do uzyskania prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej, zalicza się okresy: 1) prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim przed dniem 1 lipca 1977 r., lecz po ukończeniu 16 lat". Przepis ten wprowadzając okres zaliczalny "pracy w gospodarstwie rolnym" poza powyższymi wymaganiami czasowymi nie wprowadza żadnych innych wymagań podmiotowych i przedmiotowych. Praca w gospodarstwie rolnym w rozumieniu powyższego przepisu nie jest uwarunkowana dodatkowymi wymaganiami, jakim powinna odpowiadać w gospodarstwie rolnym np. "domownika" w rozumieniu art. 2 pkt 2 omawianej ustawy. Artykuł 17 ust. 1 tej ustawy jest samodzielną normą prawną, określającą wyodrębniony okres pracy w gospodarstwie rolnym osoby zdolnej (ze względu na wiek i stałą więź z gospodarstwem rolnym oraz z przyjętą zwyczajowo praktyką w rolnictwie) do rzeczywistego wykonywania stałej i niezbędnej pracy w gospodarstwie rolnym. Ustawodawca nie wymaga przy tym, aby praca w gospodarstwie rolnym była spełniana w ramach umowy o pracę i podlegała pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Może być zatem wykonywana przez osobę, będącą członkiem rodziny rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne lub nie powiązaną z nim bliskim węzłem rodzinnym. Praca takiej osoby spełniana przed dniem 1 lipca 1977 r. podlega z mocy art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy zaliczeniu do okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego przez rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne, choć okresy pracy przed tą datą nie podlegały ubezpieczeniu rolniczemu i w związku z tym nie były opłacane z tego tytułu składki na ubezpieczenie społeczne rolników. Takie rozumienie art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy jest uzasadnione celami produkcyjnymi i socjalnymi, którymi kierował się ustawodawca stwarzając mechanizm prawny sprzyjający intensyfikacji produkcji rolnej i przekazywaniu gospodarstw rolnych z rąk starszej generacji rolników w ręce pełnosprawnych gospodarzy. W omawianym okresie przed dniem 1 lipca 1977 r. nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników również praca w gospodarstwie rolnym osób, określonych przez obecnie obowiązującą ustawę, jako "domowników", bowiem osoby te przed tą datą nie były objęte ubezpieczeniem społecznym rolników. Omawiany przepis ustawy nie wymaga, aby praca w gospodarstwie rolnym stanowiła jedynie zajęcie osoby stale ją spełniającej, a tym samym nie wyłącza możliwości pracy w gospodarstwie rolnym także wtedy, gdy była ona wykonywana jednocześnie z zatrudnieniem w zakładzie pracy poza rolnictwem lub łączona z inną działalnością i z tego tytułu osoba ta nabyła prawo do emerytury pracowniczej lub renty albo prawo do świadczeń przewidzianych w odrębnych przepisach o ubezpieczeniu społecznym lub zaopatrzeniu emerytalnym.Należy więc stwierdzić, że ustawodawca nie stawia dodatkowych warunków prawnych do zaliczenia pracy w gospodarstwie rolnym do okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego, a zwłaszcza takich wymagań, jakie przewiduje dla pracy "domownika" w rozumieniu art. 2 pkt 2 omawianej ustawy. Z tego względu brak podstaw prawnych do tego, aby zaliczalność okresu pracy w gospodarstwie rolnym do okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego uzależniać z mocy art. 17 ust. 1 ustawy od dodatkowych warunków, nie wymienionych w tym przepisie.Wobec powyższego należało udzielić pozytywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie sądu, jak w sentencji uchwały, i uznać za zbędne udzielanie odpowiedzi na postawione alternatywnie przez sąd w drugim pytaniu zagadnienie prawne, nie mające zastosowania w ustalonym stanie faktycznym sprawy.