VI KZP 47/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego J. Bafia. Prezes SN: F. Wróblewski. Sędziowie: E. Binkiewicz, płk M. Bieniaszewski, M. Budzianowski, Z. Chełmicki, L. Chmielewski, K. Czajkowski (sprawozdawca), S. Dąbrowski, W. Dąbrowski, płk J. Drohomirecki, J. Dziowgo, płk Z. Furtak, ppłk J. Gawrysiak, A. Górski (sędzia SW del. do SN), K. Grzebuła, L. Jax, K. Jankowski, S. Kaciczak, A. Kafarski, F. Karolus, płk A. Kaszycki, I. Kazimierczak, H. Kempisty, S. Kotowski, płk Z. Krasuski, T. Krokosz, płk Z. Kruszka, R. Kryże, Z. Kubec, płk C. Lipski, J. Matysiak, K. Mioduski, S. Mirski, Z. Neumann, Z. Nyczaj, ppłk E. Olczak, M. Paluch, J. Polony, płk A. Porzecki, A. Pyszkowski, W. Sutkowski, J. Szamrej, M. Szczepański (sprawozdawca), W. Żebrowski (sędzia SW del. do SN), A. Żylewicz.Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Bednarzak. Protokolanci: sędziowie SW, członkowie Biura Orzecznictwa SN: A. Dembicka i J. Gaj.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniach 30 września 1971 r., 28 stycznia 1972 r. i 24 marca 1972 r. przedstawionej w trybie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego a przekazanej do rozpoznania połączonych Izb Karnej i Wojskowej kwestii prawnej budzącej wątpliwości:"Czy sprawca, który w chwili orzekania nie ukończył 21 lat (art. 120 § 4 k.k.), utrzymuje status młodocianego w toku całego toczącego się przeciwko niemu procesu nawet mimo ukończenia 21 lat oraz czy zachowuje ten status aż do zakończenia wykonania kary?"na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54), po wysłuchaniu wniosku prokuratora,uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneArtykuł 120 § 4 k.k. stanowi, że młodocianym jest sprawca, który w chwili orzekania nie ukończył lat 21. Dolną granicę wieku młodocianego kodeks karny określa w art. 9 § 1 k.k. na 17 lat, a w wypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu na 16 lat. Artykuł zaś 292 § 2 k.k. stanowi, że przepisy dotyczące młodocianych stosuje się do żołnierza, który w chwili czynu nie ukończył lat 18, a w chwili orzekania - lat 21.Z powołanych przepisów art. 120 § 4 k.k. oraz art. 292 § 2 k.k. wynika, że ustawa łączy określenie sprawcy jako młodocianego bądź z jego wiekiem w czasie orzekania (odnosi się to do osób cywilnych), bądź z jego wiekiem zarówno w czasie czynu jak i w czasie orzekania (odnosi się to do żołnierzy).O ile określenie młodocianego na podstawie jego wieku w czasie popełnienia przestępstwa jest jednoznaczne, o tyle określenie młodocianego na podstawie jego wieku w czasie orzekania cechy takiej nie ma.Kodeks karny oraz kodeks karny wykonawczy w odniesieniu do młodocianego rozróżniają orzekanie związane z wymiarem kary oraz orzekanie związane z wykonaniem kary, ustanawiając dla każdego z nich poszczególne przepisy.Orzekanie kary regulują w szczególności przepisy art. 51, 57 § 1, 74 § 2, 76 § 3 k.k. Artykuł 51 k.k. stanowi, że przy wymierzaniu kary młodocianemu sąd obowiązany jest przede wszystkim kierować się tym, aby skazanego wychować, nauczyć zawodu i wdrożyć do przestrzegania porządku prawnego. Zgodnie z art. 74 § 2 k.k. sąd, zawieszając warunkowo wykonanie kary, nie może orzec wobec młodocianego okresu próby krótszego od trzech lat, a jeśli zawieszenie dotyczy kary za przestępstwa umyślne, to art. 76 § 3 k.k. nakazuje oddanie młodocianego pod dozór. Przepis art. 57 § 1 k.k. przewiduje szerszy zakres możliwości stosowania wobec młodocianego nadzwyczajnego złagodzenia kary.Z powołanych przepisów wynika, że zawierają one szczególne dyrektywy wymiaru kary względem młodocianych.Wyrażenie w art. 120 § 4 k.k.: "chwila orzekania" należy rozumieć w postępowaniu jurysdykcyjnym jako "czas wydania wyroku", a w postępowaniu wykonawczym - "jako czas wydania" postanowienia.Przy wyrokowaniu "chwilą" tą jest czas wydania pierwszego wyroku. Ta "chwila" decyduje o tym, czy przed sądem staje jako oskarżony młodociany. Może tu wchodzić w grę również wyrok uniewinniający, byleby w toku instancji zapadł ostatecznie wyrok skazujący. Przekroczenie przez sprawcę wieku 21 lat w toku postępowania instancyjnego po wydaniu pierwszego wyroku nie zmienia sytuacji prawnej młodocianego aż do prawomocności wyroku. Prawomocny bowiem wyrok skazujący w toku instancji zawiera rozstrzygnięcie, jakie zapadło lub powinno było zapaść w czasie wydania pierwszego wyroku.W kwestii związanej z wykonaniem kary kodeks karny zawiera szereg przepisów szczególnych odnoszących się do młodocianych. I tak, w myśl art. 81 k.k. odrębna ustawa ma określić rodzaje zakładów karnych o zróżnicowanych rygorach odbywania kary oraz zakres obostrzeń lub złagodzeń, które dotyczą skazanego; w szczególności gdy jest on młodocianym, warunkowe zwolnienie młodocianego może nastąpić po odbyciu przez niego co najmniej połowy kary (art. 91 k.k.), a w razie warunkowego zwolnienia okres próby, jeżeli skazanym jest młodociany, nie może upłynąć przed ukończeniem przez niego 21 roku życia (art. 93 § 1 k.k.). Przepisy te oraz odpowiednie normy kodeksu karnego wykonawczego (np. art. 38 § 1 pkt 4, art. 44 § 1 i 2 k.k.w.) mają realizować cele penitencjarne i resocjalizacyjne wobec osób skazanych, jeżeli są one młodocianymi w chwili orzekania w postępowaniu wykonawczym.W związku z tym wymaga wyjaśnienia, co należy rozumieć przez "chwilę orzekania" w przedmiocie warunkowego przedterminowego zwolnienia młodocianego. W praktyce bowiem ta kwestia może nasuwać wątpliwości w postępowaniu wykonawczym.Przez "chwilę orzekania" należy rozumieć czas wydania pierwszego postanowienia w przedmiocie warunkowego przedterminowego zwolnienia, chociażby w toku późniejszego instancyjnego postępowania wykonawczego skazany ukończył 21 lat. Warunkiem przyjęcia tej zasady jest oczywiście, żeby w toku instancji ostatecznie zapadło prawomocne postanowienie o przedterminowym zwolnieniu.Taka wykładnia art. 120 § 4 k.k. oraz art. 91 i 93 k.k. odpowiada założeniom ustawy, która przewiduje przedterminowe zwolnienie młodocianego już po odbyciu połowy orzeczonej kary.Wykładnię tę wspiera argument, że ostatnie orzeczenie w toku instancji jest rozstrzygnięciem, jakie zapadło lub powinno było zapaść w dacie wydania pierwszego postanowienia, to jest wtedy, gdy skazany nie miał jeszcze ukończonych 21 lat.Powyższa wykładnia art. 120 § 4 k.k., gdy w grę wchodzi orzekanie kary, odnosi się odpowiednio do art. 292 § 2 k.k Drugi warunek przewidziany w art. 292 § 2 k.k., uzależniający stosowanie wobec żołnierza przepisów dotyczących młodocianego od popełnienia przestępstwa przed ukończeniem 18 lat, zwęża definicję młodocianego w tym sensie, że żołnierz, który popełnił przestępstwo po ukończeniu tej granicy wieku, odpowiada na zasadach ogólnych.