III CZP 10/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN S. Rudnicki. Sędziowie SN: S Dmowski, G. Filcek, A. Gola, K. Kołakowski, A. Nalewajko, J. Suchecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora I. Kaszczyszyn rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 stycznia 1991 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące zagadnienie prawne:Czy zasiłki szkoleniowe oraz zasiłki, o których mowa w art. 12 ust. 1 i art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o zatrudnieniu (Dz. U. Nr 75, poz. 446, zm.: Dz. U. z 1990 r. Nr 9, poz. 57 i Nr 56, poz. 323) podlegają egzekucji; w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi - to czy zasiłki te podlegają egzekucji na podstawie przepisów o egzekucji z innych wierzytelności i innych praw majątkowych (art. 895-912 k.p.c.), czy też - w drodze analogii - na podstawie przepisów o egzekucji z wynagrodzenia za pracę (art. 833 § 1 k.p.c.; art. 87-91 k.p.)?podjął następującą uchwałę:Zasiłki przyznawane bezrobotnym na podstawie ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o zatrudnieniu (Dz. U. Nr 75, poz. 446; zm.: Dz. U. z 1990 r. Nr 56, poz. 323) podlegają egzekucji w zakresie określonym w przepisach kodeksu pracy (art. 833 § 1 i 2 k.p.c.). Uzasadnienie faktyczneUstawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zatrudnieniu przewiduje dla osób, które z przyczyn niezawinionych utraciły pracę lub nie mogą jej podjąć, zasiłek lub zasiłek szkoleniowy. Charakter tych świadczeń nie został w ustawie określony i brak jest regulacji dotyczących tego, czy i w jakim zakresie podlegają one egzekucji.W okresie międzywojennym zasiłki pieniężne z tytułu zabezpieczenia na wypadek bezrobocia egzekucji w ogóle nie podlegały, co wynikało z wyraźnych w tym względzie przepisów - art. 572 pkt 5 d. k.p.c. (jedn. tekst: Dz. U. RP z 1932 r. Nr 112, poz. 934), § 44 lit. b rozp. Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1932 r. o postępowaniu egzekucyjnym władz skarbowych (Dz. U. RP Nr 62, poz. 58) i art. 12 ustawy z dnia 18 lipca 1924 r. o zabezpieczeniu na wypadek bezrobocia (jedn. tekst: Dz. U. RP z 1932 r. Nr 58, poz. 555). Wobec daleko idących podobieństw tych zasiłków do przyznawanych na podstawie ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. zarówno co do celu ich ustanowienia, jak i wielu rozwiązań szczegółowych, np. źródeł finansowania, określenia podstawy wymiaru itp., występują niekiedy w praktyce egzekucyjnej poglądy o całkowitej niedopuszczalności egzekucji także i z zasiłków wypłacanych obecnie. Tam znów, gdzie praktyka przyjmuje zasadniczą dopuszczalność egzekucji, wyłania się rozbieżność zapatrywań co do stosowania przepisów o jej ograniczeniu w tym zwłaszcza, czy chodzi tu o egzekucję ze świadczeń o charakterze socjalnym, o których mowa w art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c., czy przyjąć możliwość stosowania przepisów dotyczących potrąceń egzekucyjnych z wynagrodzenia za pracę.Przedstawione różnice poglądów wiodą do niejednolitej praktyki zarówno komorników, prowadzących egzekucję ze świadczeń wypłacanych z Funduszu Pracy, jak i sądów sprawujących w tym zakresie nadzór judykacyjny, stąd przedstawione pytanie prawne.Udzielając odpowiedzi należy przede wszystkim rozważyć kwestie dopuszczalności co do egzekucji z zasiłków i zasiłków szkoleniowych przyznawanych bezrobotnym na podstawie ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. Ustawa ta - jak wspomniano - nie zawiera jakichkolwiek postanowień wyłączających lub ograniczających egzekucję z ustanowionych nią świadczeń pieniężnych. Nie należy jednak traktować tego jako luki w prawie, możliwej do uzupełnienia w drodze analogii do przepisów okresu międzywojennego. Zasadą jest prowadzenie egzekucji z całego majątku dłużnika (art. 803 k.p.c.) i wyłączenie z niej określonego składnika mienia stanowi wyjątek w stosunku do reguły ogólnej, wymagający wyraźnego określenia w ustawie. W braku więc takiego wyłączenia należy przyjąć dopuszczalność egzekucji z omawianych zasiłków. Przeciwko ich całkowitej ochronie przed egzekucją przemawia też i to, że w przeciwieństwie do zasiłków okresu międzywojennego mogą one osiągać wysokość przeciętnego wynagrodzenia (art. 15 ust. 4, art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r.) oraz to, że całkowitą ochroną objęto nieliczne tylko świadczenia, jak, np. alimentacyjne - art. 833 § 6 k.p.c. - nie obejmując wielu innych, mimo ich niewątpliwie socjalnego charakteru, np. stypendiów i wsparć, o których mowa w art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c.Przyjmując - stosownie do powyższych wywodów - zasadniczą dopuszczalność egzekucji należy dalej rozważyć czy:1) chodzi o egzekucję z "innych wierzytelności" w rozumieniu art. 895 - 912 k.p.c. prowadzoną bez ograniczeń,2) podlega ona ograniczeniom, wynikającym z art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c.,3) należy ją ograniczyć w sposób przyjęty dla ochrony zarobków pracowniczych.Co do zagadnienia wymienionego wyżej (pkt 1) - to niedopuszczalność egzekucji bez ograniczeń jest oczywista. Gdyby nawet przyjąć, że zasada ochrony zasiłków nie da się wprost (o czym niżej) wysnuć z obowiązującego prawa, to całkowity jej brak byłby nie do przyjęcia ze względów społecznych zwłaszcza, jeżeli weźmie się pod uwagę, że ochronie takiej podlegają wynagrodzenia za pracę (art. 87 k.p.) i świadczenia z ubezpieczenia społecznego (art. 107 - 109 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Wyjaśnienia więc wymaga tylko z zakres ograniczeń egzekucji, przy czym można brać pod uwagę tylko te ograniczenia, o których mowa w art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c. lub te, które są przewidziane dla zarobków pracowniczych, gdyż liczne pozostałe, ustanowione w kodeksie postępowania cywilnego i ustawach szczególnych, stosują się do świadczeń i należności z określonych tytułów nie mających związku z pobieranymi przez bezrobotnych zasiłkami.Nie do przyjęcia jest pogląd, by zasiłki dla bezrobotnych stanowiły "sumy przyznane... na specjalne cele (np. stypendia, wsparcia itp.)", stosownie do art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c. Są to bowiem sumy należne z ustawy i przeznaczone dla zapewnienia środków utrzymania, czyli zaspokojenia zwykłych potrzeb życiowych, tak samo jak przeznaczone są wynagrodzenia pracownicze, renty czy emerytury. Celem "specjalnym" stosownie do przyjętych w doktrynie poglądów jest finansowanie konkretnie oznaczonych przedsięwzięć, np. inwestycji, określonej działalności kulturalnej, artystycznej itp. Nie mieści się w tym pojęciu zapewnienie środków zwykłego utrzymania, jak również nie chodzi tu o "wsparcie" lub "stypendium". Świadczenia bowiem należne z ustawy i wypłacane każdemu spełniającemu jej warunki nie mogą być uważane za wsparcie, gdyż tak określa się pomoc humanitarną, udzieloną osobom niezamożnym, a regułą jest przyznawanie jej w wyniku stosownej oceny i wyboru świadczącego. Stypendia natomiast przyznawane są osobom kształcącym się, naukowcom, artystom lub innym twórcom w celu umożliwienia im bądź zdobycia określonego wykształcenia ogólnego lub specjalistycznego, bądź wykonania konkretnej użytecznej społecznie pracy. Utożsamianie zasiłku szkoleniowego dla bezrobotnych, zastępującego im w czasie przygotowania do nowego zatrudnienia (przekwalifikowania) wynagrodzenie za pracę, ze stypendium byłoby nieuzasadnionym rozszerzeniem tego utrwalonego słownikowo i w języku potocznym pojęcia.Wyłączając możliwość stosowania do zasiłków dla bezrobotnych ograniczeń egzekucyjnych przewidzianych w art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c. należy przyjąć, że podlegają one egzekucji z ograniczeniami przewidzianymi dla wynagrodzeń pracowniczych. Są to bowiem niewątpliwie świadczenia powtarzające się, których celem jest zapewnienie utrzymania. Świadczenia takie zrównane są egzekucyjnie z wynagrodzeniami za pracę z mocy art. 833 § 2 in fine k.p.c., co oznacza odesłanie do egzekucji w zakresie określonym w przepisach kodeksu pracy na podstawie art. 833 § 1 k.p.c.Za przyjęciem powyższej tezy przemawia także szereg innych argumentów. Zasiłki dla bezrobotnych są świadczeniami z przytoczonej wyżej ustawy o zatrudnieniu, a źródłem ich finansowania jest Fundusz Pracy, tworzony przede wszystkim z obowiązkowych składek zakładów pracy. Zasadniczym celem ustawy jest regulacja działalności Państwa w zakresie zatrudnienia, w tym w szczególności pośrednictwo pracy tak, aby osoby poszukujące uzyskały ją, a zakłady pracy znalazły odpowiednich pracowników. W braku możliwości zapewnienia bezrobotnym właściwego zatrudnienia powołane ustawą organy podejmują szereg działań by możliwości takie stworzyć, w tym przez stosowne ich przekwalifikowanie (połączone z przyznaniem zasiłków szkoleniowych ), a gdy zatrudnienie nie jest możliwe - przyznają zasiłki. Podstawą obliczenia obu rodzajów zasiłków jest ostatnio pobierane wynagrodzenie bezrobotnego lub wynagrodzenie najniższe i zakłada się ich okresową wypłatę, tj. do czasu uzyskania nowego zatrudnienia, które bezrobotnemu może być wskazane z obowiązkiem podjęcia pod rygorem utraty zasiłku. Pobierający zasiłki są zrównani z pracownikami w zakresie uprawnień z ubezpieczenia społecznego i wynikających z ciągłości pracy. Wynika stąd, że zasiłki zastępują bezrobotnym wynagrodzenie za pracę w okresie przejściowym między jednym zatrudnieniem, a następnym i z wynagrodzeniem tym są blisko związane i że bezrobotni w czasie pobierania nie tracą istotnych uprawnień pracowniczych, co dodatkowo uzasadnia stwierdzenie, iż nie są to świadczenia o ściśle socjalnym charakterze, chronione w ramach art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c., lecz wynikające z ustawy zabezpieczenia środków utrzymania, którego podstawa, a często także wysokość, przemawia za traktowaniem równorzędnym z wynagrodzeniami pracowniczymi.Już tylko dodatkowo można zwrócić uwagę na argumentację natury historycznej.Artykuł 831 k.p.c. jest w swej istotnej treści odpowiednikiem art. 572 d. k.p.c. (wg tekstu jednolitego powołanego wyżej), a art. 833 k.p.c. - art. 575 d. k.p.c. Przepisy uprzednio obowiązujące wyraźnie rozróżniały wsparcia szczególnie z tytułu wypadków losowych (choroby, śmierci "lub innej klęski") - art. 572 d. k.p.c. - zwalniając je całkowicie od egzekucji, od wsparcia jako rodzaju świadczenia powtarzającego się, mającego na celu zapewnienie utrzymania - art. 575 d. k.p.c. - zrównując te wsparcia egzekucyjnie z wynagrodzeniami za pracę. Interpretując w tym kontekście art. 833 § 2 in fine k.p.c. wnioskować można, iż przewidziane tam świadczenia okresowe z jakiegokolwiek tytułu, tj. nawet ze wsparć - jeżeli tylko ich celem jest zapewnienie utrzymania - nie podlegają zwiększonej ochronie z art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c. przewidzianej wyłącznie dla świadczeń na inne "specjalne" cele.Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści jak w sentencji.