III CZP 36/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN G. Bieniek. Sędziowie SN: B. Myszka (sprawozdawca), Z. Strus.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowego (...) Spółka z o.o. w N. o zapłatę kwoty 960.000 zł po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 8 marca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw należnych podmiotowi gospodarczemu w razie wygrania przez niego sporu należą koszty zastępstwa przez spółkę świadczącą pomoc prawną na podstawie art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324) ustalone w umowie zawartej między tym podmiotem gospodarczym a spółką składającą się z wynagrodzenia w wysokości należnej według przepisów o wynagrodzeniu adwokata oraz zryczałtowanych kosztów ogólnych spółki obejmujących uzasadnione wydatki związane z jej działalnością gospodarczą?"podjął następującą uchwałę:Stronie reprezentowanej przez radcę prawnego działającego w ramach spółki świadczącej pomoc prawną na podstawie art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), zwraca się koszty zastępstwa procesowego ustalone w umowie z tą spółką, nie wyższe jednak niż określone w przepisach regulujących opłaty za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości. Uzasadnienie faktycznePowód, zastępowany przez radcę prawnego działającego w ramach spółki świadczącej pomoc prawną na podstawie art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), domagał się zasądzenia od pozwanego kosztów procesu, w skład których - obok poniesionych opłat - wliczył ustalone w umowie ze spółką koszty zastępstwa procesowego obejmujące wynagrodzenie radcy prawnego w kwocie 70.000 zł oraz ryczałt na koszty ogólne spółki, wynoszący 80 % tego wynagrodzenia, w kwocie 56.000 zł.Sąd Wojewódzki - Sąd Gospodarczy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 19 listopada 1990 r., zasądzając od pozwanego koszty procesu, uwzględnił uiszczony przez powoda wpis od pozwu oraz poniesioną opłatę skarbową od pełnomocnika, natomiast z tytułu kosztów zastępstwa procesowego przyznał powodowi kwotę 30.000 zł. Uznał, bowiem, że kwota ta, mieszcząca się w granicach stawek wynagrodzenia adwokata przewidzianych w § 11 ust. 2 pkt. 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1989 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości (Dz. U. Nr 57, poz. 343), odpowiada stopniowi zawiłości sprawy i związanemu z nim nakładowi pracy pełnomocnika (art. 99 k.p.c.).W zażaleniu złożonym na zawarte w wymienionym wyroku postanowienie o kosztach procesu powód domagał się jego zmiany przez zasądzenie od pozwanego dalszej kwoty 96.000 zł z tytułu kosztów zastępstwa procesowego. Powołał się na wiążący charakter wysokości wynagrodzenia ustalonego w umowie ze spółką w granicach stawek przewidzianych przepisami powołanego wyżej rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1989 r. oraz na rodzaj ponoszonych przez spółkę wydatków jako uzasadniających pobieranie przez nią ryczałtu na koszty administracyjne.Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, rozpoznając sprawę na skutek zażalenia, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia, jako budzące poważne wątpliwości, zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Istota podniesionych przez Sąd Apelacyjny wątpliwości sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii w jakiej wysokości zwraca się koszty zastępstwa procesowego stronie reprezentowanej przez radcę prawnego działającego w ramach spółki świadczącej pomoc prawną na podstawie art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.). Tak ujęte zagadnienie ma bowiem znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a poza tym koresponduje z treścią art. 24 ust. 2 powołanej wyżej ustawy, według którego w zakres pojęcia pomocy prawnej wchodzi zastępstwo procesowe wykonywane przez adwokata lub radcę prawnego, nie zaś - jak to ujęto w przedstawionym pytaniu - przez spółkę.Zgodnie z art. 99 k.p.c. stronom reprezentowanym przez radcę prawnego zwraca się koszty w wysokości należnej według przepisów o wynagrodzeniu adwokata. Terminem "wynagrodzenie adwokata" ustawodawca posłużył się także w przepisach § 2 i § 3 art. 98 k.p.c. określających niezbędne koszty procesu strony działającej osobiście lub przez pełnomocnika nie będącego adwokatem oraz strony reprezentowanej przez adwokata. Nie wyjaśniając znaczenia tego terminu kodeks odsyła do przepisów wydanych na podstawie art. 16 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 ze zm.) rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości ustalających opłaty za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości.Rozważany problem wymaga zatem rozstrzygnięcia kwestii wstępnej sprowadzającej się do dokonania wykładni przepisów zawartych w mającym zastosowanie w sprawie rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1989 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości (Dz. U., Nr 57, poz. 343). Z § 1 tego rozporządzenia wynika, że opłata za czynności adwokackie w zespole adwokackim obejmuje: wynagrodzenie adwokata ustalone na podstawie stawek określonych w rozdziałach 2, 3, i 4 czyli tzw. wynagrodzenie taryfowe oraz ryczałt w wysokości 90 % tego wynagrodzenia. Podobnie kwestię omawianej opłaty normuje § 1 aktualnie obowiązującego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 lutego 1991 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 76) z tą jedynie zmianą, że wysokość ryczałtu została podwyższona do 100 % ustalonego wynagrodzenia adwokata.Wykładnia językowa przytoczonych przepisów prowadzi do wniosku, że "wynagrodzenie adwokata" jest tylko składnikiem opłaty za czynności adwokackie. Wyłania się zatem kwestia czy ustawodawca w art. 99 k.p.c. odsyła tylko do jednego ze składników tej opłaty, czy do całości opłat za wymienione czynności. Z uwagi na tożsamość użytych terminów odnosi się ona także do § 3 art. 98 k.p.c. Przyjęcie zgodnie z literalnym brzmieniem ostatnio wymienionego przepisu, że strona reprezentowana przez adwokata, która uiściła przewidzianą w § 1 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia z dnia 16 października 1989 r. opłatę za czynności adwokackie, może zaliczyć do niezbędnych kosztów procesu jedynie jej część w postaci tzw. wynagrodzenia taryfowego - nie znajduje racjonalnego uzasadnienia. Zgodnie z dyrektywami wykładni funkcjonalnej sformułowanie § 3 art. 98 k.p.c. "wynagrodzenie adwokata" rozumieć należy jako opłatę za czynności adwokackie w zespole adwokackim. Stanowisko takie znalazło również wyraz w uchwale z dnia 22 marca 1989 r. III CZP 16/89, w której Sąd Najwyższy przyjął, że ryczałt stanowi część składową kosztów zastępstwa adwokackiego w każdej instancji (niepubl.).Mając na uwadze zasadę jednolitości systemu prawa powyższe rozumienie terminu "wynagrodzenie adwokata" należałoby odnieść także do sformułowania art. 99 k.p.c. Przytoczone wyżej argumenty nie rozwiązują jednak całości rozważanego problemu, jako że - zgodnie z § 1 ust. 1 i § 9 omawianego rozporządzenia - opłatę obejmującą ustalone wynagrodzenie adwokata oraz ryczałt pobiera się za czynności adwokackie w zespole adwokackim, a stosuje się ją odpowiednio do adwokata wykonującego zawód indywidualnie lub wspólnie z innym adwokatem (art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze). Nie odnosi się ona zatem do czynności adwokackich w spółce świadczącej pomoc prawną na podstawie art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej. Nie zostały przy tym wydane inne przepisy określające wysokość opłat za tego rodzaju pomoc prawną. Z woli ustawodawcy zatem o wysokości tych opłat decydują - w ramach autonomii woli - same strony w zawartej umowie. Z uwagi na zasadę swobody umów wysokość ustalonych w umowie ze spółką kosztów zastępstwa procesowego może także przewyższać limitowaną przepisami opłatę za czynności adwokackie w zespole adwokackim.Nasuwa się pytanie: czy w takiej sytuacji stronie reprezentowanej przez radcę prawnego przysługuje zwrot poniesionych kosztów zastępstwa w pełnej wysokości. Na postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej z uwagi na brzmienie art. 99 k.p.c. który - jak była już o tym mowa - odsyła do przepisów o wynagrodzeniu adwokatów.Jakkolwiek, opłatę obejmującą ustalone wynagrodzenie adwokata oraz ryczałt pobiera się za czynności adwokackie w zespole adwokackim, a stosuje odpowiednio tylko do adwokata wykonującego zawód w formie przewidzianej w art. 4 ust. 3 Prawa o adwokaturze - nie można przyjmować, by unormowanie to czyniło możliwą jedynie wykładnię ustalającą, że strona, która uiściła umownie określone wynagrodzenie radcy prawnego uwzględniające m.in. ponoszone przez spółkę koszty ogólne związane z jej działalnością gospodarczą, może na podstawie art. 99 k.p.c. domagać się kosztów zastępstwa procesowego tylko do wysokości wynagrodzenia adwokata, stanowiącego część opłaty za tego samego rodzaju czynności w zespole adwokackim.Jak wynika z § 10 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1989 r. (Dz. U. Nr 57, poz. 343) ryczałt, wchodzący w skład opłat za czynności adwokackie w zespole adwokackim, przeznacza się w granicach 15 % na pokrycie wydatków związanych ze szkoleniem aplikantów, a w pozostałej części - na pokrycie wydatków określonych regulaminem wydanym przez Naczelną Radę Adwokacką na podstawie przepisów Prawa o adwokaturze. W analogiczny sposób przeznaczenie ryczałtu normuje § 10 aktualnie obowiązującego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 lutego 1991 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 76).Analiza kosztów zespołu adwokackiego pokrywanych - stosownie do § 6 uchwały Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 26 października 1985 r. w sprawie regulaminu rachunkowości zespołów adwokackich (zmienionego uchwałą z dnia 20 kwietnia 1989 r.) - z ryczałtu prowadzi do wniosku, że są one rodzajowo zbliżone do wydatków związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej przez spółkę świadczącą pomoc prawną na podstawie art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej. Podobieństwo wydatków związanych z działalnością takiej spółki i wydatków pokrywanych z ryczałtu, stanowiącego część składową opłaty za czynności adwokackie w zespole adwokackim, pozwala na przyjęcie, że stronie reprezentowanej przez radcę prawnego działającego w ramach spółki zwraca się koszty w wysokości należnej według przepisów o wynagrodzeniu adwokata zgodnie z ustalonym wyżej rzeczywistym znaczeniem tego terminu. Oznacza to, że wymienionej stronie przysługuje nie tylko zwrot wynagrodzenia ustalonego na podstawie stawek określanych w rozdziałach 2, 3 i 4 omawianego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1989 r., lecz także przewidziany w § 1 ust. 1 tego rozporządzenia ryczałt, który dotyczy opłaty za czynności adwokackie w zespole adwokackim, niemniej jednak - w drodze analogii - może znaleźć w tym przypadku zastosowanie.Tak rozumiane przepisy o wynagrodzeniu adwokata, do których ustawodawca odsyła w art. 99 k.p.c., stanowią górną granicę kosztów zastępstwa procesowego należnych stronie reprezentowanej przez radcę prawnego działającego w ramach spółki świadczącej pomoc prawną.Powyższa wykładnia jest zgodna z wolą ustawodawcy, który - tworząc w powoływanych już art. 24 ustawy o działalności gospodarczej podstawy świadczenia pomocy prawnej przez spółki z udziałem adwokatów lub radców prawnych - nie wydał przepisów określających wysokość opłat za tego rodzaju pomoc prawną ani nie zmienił przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczących zwrotu kosztów procesu. Nie można przyjmować, by było to przeoczenie ustawodawcy. Wręcz przeciwnie, postępując w opisany sposób, ustawodawca dał wyraz woli jednakowego traktowania w procesie - w zakresie kosztów zastępstwa - stron korzystających z pomocy prawnej bez względu na to czy zostanie ona udzielona przez zespół adwokacki, czy przez spółkę. Jeśli się uwzględni rodzajową tożsamość czynności związanych z wykonywaniem zastępstwa procesowego oraz podobieństwo wydatków połączonych z funkcjonowaniem zespołu adwokackiego i spółki świadczącej pomoc prawną - rozwiązanie takie uznać trzeba za uzasadnione.Powyższe rozumienie przepisów o wynagrodzeniu adwokata, do których odsyła art. 99 k.p.c., nie może odnosić się jednak do przypadków zastępstwa procesowego przez radcę prawnego wykonującego zawód w obsłudze prawnej jednostek organizacyjnych. Sąd Najwyższy podziela w tym względzie stanowisko wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 1985 r. III CZP 10/85 (OSNCP 1985 r. z. 12, poz. 191), przyjmując, że za jego trafnością przemawia szczególne unormowanie zawarte w wydanym na podstawie art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145 ze zm.) rozporządzeniu Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 30 maja 1983 r. w sprawie dodatkowego wynagrodzenia radców prawnych (Dz. U. Nr 32, poz. 154).Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. na przedstawione zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.