III CZP 43/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Gudowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: S. Dmowski, M. Słoniewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Hanny T. przeciwko Franciszkowi Eugeniuszowi P. i (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w Ł. o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego i ustalenie nieważności uchwały po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 5 czerwca 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Ł.postanowieniem z dnia 14 marca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. "Czy członek spółdzielni mieszkaniowej może domagać się ustalenia w oparciu o treść art. 189 k.p.c. nieistnienia podstaw prawnych do dalszego członkostwa w tej spółdzielni innego członka, który zaspokoił swoje potrzeby mieszkaniowe poza spółdzielnią, a w szczególności czy może on wytoczyć tego rodzaju powództwo po zapadnięciu uchwały rady nadzorczej spółdzielni o niewykreśleniu tego członka spółdzielni z listy członków po zwrocie zajmowanego przez niego lokalu mieszkalnego i zamieszkaniu w wybudowanym budynku jednorodzinnym;"2. "W przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze, czy dla przyjęcia istnienia interesu prawnego jako przesłanki tego roszczenia wystarczające jest wykazanie ogólnego interesu, wynikającego z uporządkowania stosunków członkostwa danej spółdzielni, czy też zachodzi konieczność wykazania naruszenia konkretnego, indywidualnego uprawnienia osoby zgłaszającej takie żądanie?"podjął następującą uchwałę:Członek spółdzielni mieszkaniowej nie może domagać się w oparciu na przepisie art. 189 k.p.c. ustalenia nieistnienia podstaw prawnych członkostwa innego członka tej spółdzielni. Uzasadnienie faktyczneW pozwie skierowanym przeciwko pozwanym Franciszkowi P. i (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w Ł. powódka Hanna T. domagała się ustalenia, że pozwany będący prezesem zarządu pozwanej spółdzielni, mając zaspokojone potrzeby mieszkaniowe poza Spółdzielnią, nie może być jej członkiem, i - co za tym idzie - prezesem zarządu, a nadto stwierdzenia nieważności uchwały rady nadzorczej pozwanej Spółdzielni z dnia 27 czerwca 1983 r. o zachowaniu przez pozwanego Franciszka P. członkostwa po zwolnieniu przezeń mieszkania spółdzielczego.Pozwani wnosili o oddalenie powództwa.Sąd Rejonowy ustalił, że pozwany Franciszek P. - pełniący w pozwanej Spółdzielni od szeregu lat funkcję prezesa zarządu - ma wraz z rodziną zaspokojone potrzeby mieszkaniowe w wybudowanym domu jednorodzinnym, w którym stale zamieszkuje. Mimo tego, na mocy uchwały rady nadzorczej z dnia 27 czerwca 1983 r., pozwany zachował nadal członkostwo Spółdzielni.Stan taki jest zdaniem Sądu Rejonowego niezgodny ze statutem pozwanej Spółdzielni, która ma na celu przede wszystkim zaspokajać potrzeby mieszkaniowe członków i ich rodzin. Przyjmując nadto, że powódka ma interes prawny w dochodzeniu żądania zgłoszonego w pozwie, Sąd Rejonowy - wyrokiem zaocznym z dnia 19 października 1990 r., utrzymanym następnie w mocy wyrokiem z dnia 30 listopada 1990 r., wydanym po rozpoznaniu sprzeciwu pozwanego Franciszka P. - ustalił, że brak jest podstaw prawnych do zachowania członkostwa w (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w Ł. przez Franciszka P. i stwierdził nieważność uchwały rady tej Spółdzielni z dnia 27 czerwca 1983 r. o dalszym zachowaniu członkostwa przez pozwanego Franciszka P. po zwolnieniu przez niego mieszkania spółdzielczego położonego w Ł. przy ul. (...).Przy rozpoznawaniu rewizji obydwu pozwanych od wyroku z dnia 30 listopada 1990 r. Sąd Wojewódzki w Ł. powziął poważne wątpliwości wyrażające się w przytoczonym na wstępie zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawnePodejmując uchwałę Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Sądowa ochrona praw członka spółdzielni - w wypadku ich naruszenia lub zagrożenia - może być realizowana w rozmaitych formach i opierana na różnych podstawach prawnych. Wśród tych podstaw, obok przepisów prawa spółdzielczego i kodeksu cywilnego, względnie postanowień statutu, jest także przepis art. 189 k.p.c. upoważniający do żądania ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli zgłaszający żądanie ma w tym interes prawny. W orzecznictwie, wyrosłym również na gruncie prawa spółdzielczego, przyjmuje się, że wspomniany interes prawny nie występuje zarówno wówczas, gdy możliwe jest wniesienie powództwa o świadczenie, jak i wtedy, gdy interes ten może albo powinien być zaspokojony w innym, specjalnie unormowanym postępowaniu (por. np. motywy wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1985 r., II CR 302/84, OSNCP 1986 r., z. 10, poz. 155).Należy przy tym pamiętać że zgodnie z art. 1 oraz art. 2 § 1 prawa spółdzielczego - ustawy z dnia 16 września 1982 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) spółdzielnia jest zrzeszeniem samorządnym i prowadzącym swą działalność samodzielnie. Konsekwencją tej autonomii jest - wyznaczająca jej granice - stosunkowo daleko idąca redukcja możliwości ingerowania sądu w sferę niezależności i swobody działania spółdzielni. Dotyczy to w szczególności sporów na tle spraw członkowskich, które spółdzielnia rozpatruje we własnym zakresie i w ramach obligatoryjnego postępowania wewnątrzspółdzielczego (art. 32 i 42 prawa spółdzielczego). Postępowanie to stanowi jeden z podstawowych elementów urzeczywistniających zasadę samorządności spółdzielczej, gdyż lokując powstały spór na płaszczyźnie interesu wszystkich członków, daje im możność wolnej decyzji, bez ingerencji z zewnątrz.Wyżej przytoczone przepisy wskazują, że sprawy wynikające ze stosunku członkostwa - dotyczące tego stosunku - załatwiane są w drodze uchwał podejmowanych przez organy upoważnione do tego statutem, z prawem odwołania się oraz - po wyczerpaniu postępowania wewnątrzspółdzielczego - wystąpienia na drogę sądową (art. 33 § 1 prawa spółdzielczego). Jeżeli jednak przedmiotem uchwały jest wykluczenie lub wykreślenie członka ze spółdzielni - kompetencje w tym zakresie zastrzeżone zostały dla rady nadzorczej lub walnego zgromadzenia (art. 24 § 4 prawa spółdzielczego) - to po zakończeniu postępowania wewnątrzspółdzielczego prawo zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia do sądu służy tylko członkowi zainteresowanemu bezpośrednio, tzn. wykluczonemu lub wykreślonemu ze spółdzielni, nie przysługuje natomiast innym członkom spółdzielni (art. 42 § 6 prawa spółdzielczego).Z powyższych stwierdzeń płyną dwa wnioski: po pierwsze, że członkostwo w spółdzielni znajduje się pod szczególną ochroną prawa, i po wtóre, że ochrona członkostwa - a więc tym samym także jego podstaw prawnych - została uregulowana wyczerpująco w przepisach prawa spółdzielczego, przy czym możność wyjścia z żądaniem tej ochrony na drogę sądową zastrzeżono wyłącznie dla członka wykluczonego lub wykreślonego ze spółdzielni.Tak więc, wobec szczegółowego określenia w prawie spółdzielczym trybu rozstrzygania spraw dotyczących członkostwa w spółdzielni - gdy legitymację do wystąpienia na drogę sądową ze skargą przeciwko uchwale walnego zgromadzenia ma tylko członek wykluczony lub wykreślony ze spółdzielni - należy przyjąć, że sprawa o ustalenie nieistnienia podstaw prawnych członkostwa nie może być przedmiotem powództwa wytoczonego przez innego członka spółdzielni i opartego na przepisie art. 189 k.p.c. Powództwo to, z uwagi na brak interesu prawnego, nie mogłoby być skutecznie wytoczone ani przeciwko spółdzielni, ani przeciwko członkowi spółdzielni, którego podstawy prawne członkostwa są kwestionowane.Za powyższym stanowiskiem przemawia również zrzeszeniowy charakter stosunku łączącego członka ze spółdzielnią oraz fakt samorządności spółdzielni. Przyznana spółdzielniom samodzielność - zwłaszcza w sprawach dotyczących członkostwa - sprzeciwia się dopuszczeniu ingerencji z zewnątrz poza trybem przewidzianym w art. 42 § 6 prawa spółdzielczego. W szczególności nie może być w takim wypadku instrumentem kontroli postępowania spółdzielczego powództwo z art. 189 k.p.c.W efekcie powyższej argumentacji, mając także na uwadze wskazane na wstępie ograniczenie zakresu rozstrzygania w przedmiocie przedstawionych przez Sąd Wojewódzki zagadnień prawnych, Sąd Najwyższy podjął uchwałę - jak w sentencji.