III CZP 45/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Gudowski.Sędziowie SN: St. Dmowski, M. Słoniewski (spr.).Protokolant: M. Czarneckiej.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Tadeusza R. z udziałem Mieczysława P. o zniesienie współwłasności nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 5 czerwca 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 22 marca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy po wydaniu postanowienia o zniesieniu współwłasności nieruchomości przez zarządzenie dokonania sprzedaży i niedokonaniu tej sprzedaży przez komornika dopuszczalne jest dalsze prowadzenie sprawy i wydanie postanowienia o oddaleniu wniosku?"podjął następującą uchwałę:po uprawomocnieniu się postanowienia znoszącego współwłasność nieruchomości przez jej sprzedaż stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego niedopuszczalne jest wydanie przez Sąd w tej samej sprawie postanowienia oddalającego wniosek o zniesienie współwłasności tejże nieruchomości także wówczas, gdy postanowienie zasądzające sprzedaż nie zostało przez komornika wykonane z braku licytantów.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 29 września 1988 r. Sąd Rejonowy w Leżajsku dokonał, na wniosek Tadeusza P., zniesienia współwłasności działki leśnej, objętej wnioskiem, należącej do niego i jego brata Mieczysława P. po połowie, przez zarządzenie jej sprzedaży stosownie do postanowień Kodeksu postępowania cywilnego (art. 212 § 2 k.c.) z tym uzasadnieniem, że inna możliwość zniesienia współwłasności w omawianej sprawie nie istnieje.Wymienionym postanowieniem Sąd Rejonowy nie dokonał rozliczeń pożytków pobranych przez uczestnika postępowania Mieczysława P., czego również domagał się wnioskodawca, odkładając przypuszczalnie rozstrzygnięcie w tym względzie do czasu sprzedaży przedmiotowej nieruchomości (art. 625 k.p.c.), czemu jednak nie dał żadnego wyrazu w cytowanym postanowieniu. Po uprawomocnieniu się postanowienia z dnia 29 września 1989 r. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 5 maja 1990 r. zawiesił postępowanie w sprawie na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.Z kolei postanowieniem z dnia 17 października 1990 r. podjął zawieszone postępowanie z urzędu, przypuszczalnie dlatego, że sprzedaż przedmiotowej nieruchomości w drodze licytacji nie doszła do skutku (por. uzasadnienie postanowienia tego Sądu z dnia 28 grudnia 1990 r., k. 129v).Tym ostatnim postanowieniem (z dnia 28 grudnia 1990 r.) Sąd Rejonowy oddalił wniosek o zniesienie współwłasności wymienionej działki leśnej z tym uzasadnieniem, że fizyczny podział tej działki jest niedopuszczalny, żaden ze współwłaścicieli nie chce jej przejąć na wyłączną własność za odpowiednią spłatą, a zniesienie jej współwłasności przez zarządzenie jej sprzedaży w drodze licytacji - okazało się bezskuteczne.Rozpoznając rewizję wnioskodawcy na to ostatnie postanowienie Sądu Rejonowego - Sąd Wojewódzki w Rzeszowie przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu przytoczone w sentencji zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ocena, czy przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne może budzić poważne wątpliwości, może być kwestionowana, choćby z uwagi na treść art. 523 k.p.c. Ponieważ jednak Sąd Wojewódzki, przedstawiając przytoczone wyżej zagadnienie prawne, miał na uwadze treść wymienionego wyżej przepisu, chociaż się na niego wyraźnie nie powołał, na co wskazuje uzasadnienie pytania prawnego, a wątpliwości nasunęły się temu Sądowi przede wszystkim dlatego, że nie doszło do sprzedaży opisanej nieruchomości, będącej przedmiotem zniesienia współwłasności, a tym samym nie doszło do zrealizowania "celu, jakiemu służy rozstrzygnięcie o zniesieniu współwłasności" - Sąd Najwyższy postanowił udzielić na nie odpowiedzi.Udzielając odpowiedzi na powyższe zagadnienie w sposób sformułowany w sentencji, Sąd Najwyższy miał na uwadze, że w orzecznictwie i doktrynie utrwalony jest pogląd, że prawomocne postanowienia zapadłe w postępowaniu nieprocesowym, orzekające pozytywnie co do istoty sprawy, nie mogą być zmieniane ani uchylane, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Tylko bowiem postanowienia negatywne mogą być zmieniane w razie zmiany okoliczności (art. 523 k.p.c.).W postępowaniu nieprocesowym postanowienia orzekające co do istoty sprawy, tak samo jak w procesie, stają się prawomocne z chwilą, gdy nie przysługuje od nich zwykły środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia (art. 363 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Nie ulega żadnej wątpliwości, że postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 29 września 1988 r. uprawomocniło się, tudzież że jest ono postanowieniem orzekającym - i to w sposób pozytywny - co do istoty sprawy, chociaż kończy tylko samodzielną część postępowania objętego wnioskiem (por. art. 625 k.p.c.).Postanowienie to zatem korzysta z powagi rzeczy osądzonej ze wszystkimi płynącymi stąd konsekwencjami, a więc wiąże zarówno Sąd, który je wydał, jak również uczestników postępowania, a także inne sądy i organy państwowe (art. 363-366 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). W sprawie więc prawomocnie osądzonej - w takim zakresie, w jakim korzysta ona z powagi rzeczy osądzonej - niedopuszczalne jest wszczęcie nowego postępowania lub kontynuowanie dotychczasowego, a w konsekwencji wydanie orzeczenia odmiennej treści, w danym przypadku oddalającego wniosek o zniesienie współwłasności przedmiotowej nieruchomości (por. art. 199 § 1 pkt 2, 369 pkt 3 i 403 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).Odnosząc się do problemu, który przede wszystkim nasunął wątpliwości Sądowi Wojewódzkiemu, a mianowicie że nie doszło do sprzedaży przedmiotowej nieruchomości, która została zarządzona prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 29 września 1989 r., a tym samym nie został osiągnięty cel, jakiemu służy rozstrzygnięcie (orzeczenie). O zniesieniu współwłasności, należy podkreślić, że żaden przepis Kodeksu postępowania cywilnego nie uzależnia powagi rzeczy osądzonej, ze wszystkimi płynącymi stąd skutkami prawnomaterialnym i cywilnoprawnymi, od skuteczności czy wykonalności - w drodze egzekucji - orzeczenia, które z takiego waloru korzysta.W związku z tym jedynie ubocznie należy zauważyć, że postanowienie znoszące współwłasność staje się skuteczne, a jeżeli wymaga wykonania - także wykonalne natychmiast po uprawomocnieniu się. Negatywny zatem, na razie, wynik egzekucji dotyczący próby sprzedaży przedmiotowej nieruchomości w drodze licytacji (podział cywilny) nie ma żadnego znaczenia w zakresie mocy wiążącej postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 29 września 1988 r.Ubocznie też należy zauważyć, że kolejne postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 28 grudnia 1990 r. oddalające wniosek o zniesienie współwłasności przedmiotowej nieruchomości, poza tym, że jego wydanie w tej samej sprawie było niedopuszczalne, o czym była już mowa, całkowicie wyłącza możliwość wyjścia ze współwłasności przez uczestników postępowania, a więc tym bardziej przekreśla cel, do którego zmierza wnioskodawca. Oddalenie zresztą wniosku o zniesienie współwłasności, choćby z uwagi na szeroki wachlarz możliwości przewidziany w przepisach Kodeksu cywilnego, może nastąpić tylko z przyczyn materialnoprawnych, na przykład dlatego, że wnioskodawca nie jest uprawniony do żądania zniesienia współwłasności, bo żądanie takie zostało wyłączone przez umowę lub nie przysługuje mu współwłasność rzeczy, której domaga się zniesienia, a nie z braku wspólnego (zgodnego) wniosku albo sposobu jej zniesienia, który proponuje wnioskodawca lub uczestnik postępowania. Wnioskami co do sposobu zniesienia współwłasności Sąd nie jest zresztą związany. Wnioski w tym zakresie zgłoszone przez uczestników postępowania mają bowiem jedynie charakter postulatów.Z tych wszystkich względów zatem należało przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnąć w sposób sformułowany jak w sentencji uchwały.