II KRN 48/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Deptuła. Sędziowie: L. Misiurkiewicz, S. Zabłocki (sprawozdawca).Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: Z. Pryba.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Marka C., oskarżonego z art. 184 § 1 k.k., z powodu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego - wniesionej na korzyść oskarżonego - od postanowienia Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 13 listopada 1989 r. i utrzymującego go w mocy postanowienia tego Sądu z dnia 25 stycznia 1990 r., po wysłuchaniu wniosku prokuratorapostanowił uchylić zaskarżone postanowienia i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu w Ł. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 2 marca 1987 r. Marek O. skazany został za popełnienie występku określonego w art. 184 § 1 k.k. na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności. Wykonanie tej kary sąd na podstawie art. 73 § 1 k.k. warunkowo zawiesił, ustalając okres próby na okres 4 lat.Jednocześnie na podstawie art. 75 § 2 pkt 6 i 7 k.k. sąd zobowiązał skazanego do powstrzymywania się od nadużywania alkoholu w okresie próby i do poddania się leczeniu w poradni przeciwalkoholowej, a na podstawie art. 76 § 2 k.k. oddał Marka C. w tym okresie pod dozór kuratora.W toku wykonywania tak orzeczonej kary postanowieniem z dnia 13 listopada 1989 r. Sąd Rejonowy w Ł. zarządził wobec Marka C. wykonanie kary pozbawienia wolności.Na postanowienie to skazany wniósł zażalenie, a sąd rejonowy w składzie ławniczym (art. 25 § 1 k.k.w.) - postanowieniem z dnia 25 stycznia 1990 r. - zaskarżone orzeczenie utrzymał w mocy.Od tych orzeczeń, wydanych w toku postępowania wykonawczego, tj. postanowienia Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 13 listopada 1989 r. i utrzymującego go w mocy postanowienia z dnia 25 stycznia 1990 r. tego Sądu, rewizję nadzwyczajną na korzyść Marka C. wniósł Prokurator Generalny.Na podstawie art. 376, 386 i 387 pkt 2 k.p.k. w rewizji nadzwyczajnej Prokurator Generalny zarzucił zaskarżonym postanowieniom obrazę przepisów postępowania, tj. art. 74 § 4 k.k.w., mogącą mieć wpływ na treść orzeczeń, a polegającą na naruszeniu prawa oskarżonego do obrony, i wniósł o uchylenie zaskarżonych postanowień i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Ł. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna Prokuratora Generalnego zasługuje na uwzględnienie. Nie wnikając w merytoryczne przesłanki wydawanych w toku postępowania wykonawczego postanowień, stwierdzić należy, że zapadły one z naruszeniem podstawowych przepisów prawa procesowego.Niesporne jest, że skazany Marek C. w postępowaniu wykonawczym co do zarządzenia wykonania zawieszonej warunkowo kary pozbawienia wolności ustanowił obrońcę (pełnomocnictwo w aktach wykonawczych). Pełnomocnictwo to nie zostało ograniczone żadnym terminem, a w aktach sprawy brak jakiejkolwiek wzmianki, aby było ono w późniejszej fazie postępowania wypowiedziane. W tej sytuacji powinnością sądu było powiadomienie obrońcy o terminie posiedzeń (art. 21 k.k.w.), jak również wysłuchanie obrońcy przed wydaniem postanowienia w kwestii zarządzenia wykonania zawieszonej kary (art. 74 § 4 k.k.w.).Wprawdzie żaden z wymienionych przepisów kodeksu karnego wykonawczego nie nakłada na sąd obowiązku czy to powiadomienia, czy to wysłuchania obrońcy, gdyż przepisy te operują - verba legis - kategorią "powinności", niemniej jednak stwierdzić należy, że w sytuacjach, które dotyczą zachowania fundamentalnych gwarancji procesowych oskarżonego czy skazanego, ową powinność rozumieć należy z reguły jako obowiązek sądu.Prawo do obrony formalnej, przyznane skazanemu i w fazie postępowania wykonawczego, wyrazem którego to prawa jest art. 9 § 1 k.k.w., należy właśnie do takich fundamentalnych norm gwarancyjnych.Z prawem do obrony formalnej immanentnie związane jest prawo do obrony materialnej, którą skazanemu łatwiej prowadzić z pomocą obrońcy.Jest rzeczą oczywistą, że gdyby w sposób odmienny od przedstawionego odczytywać ustawową dyrektywę art. 74 § 4 k.k.w. o powinności wysłuchania obrońcy skazanego (której wstępnym warunkiem spełnienia jest z kolei przewidziana w art. 21 k.k.w. powinność zawiadomienia obrońcy o terminie posiedzenia), prawo do obrony w postępowaniu karnym wykonawczym mogłoby zostać sprowadzone do czystej fikcji. Założenia takiego nie można żadną miarą zaakceptować.Wyeksponować należy, że decyzje podejmowane przez sąd w trybie art. 74 k.k.w. są jednymi z najbardziej ważkich w toku postępowania wykonawczego; dotyczą bowiem bezpośrednio dobra tak istotnego jak wolność człowieka.Zważyć w tym kontekście należy, że najważniejszą formą pomocy obrońcy dla skazanego jest udział w postępowaniu przed sądem, ponieważ tu zapadają orzeczenia w najważniejszych kwestiach związanych z modyfikowaniem kar i środków karnych. Tu właśnie obrońca realizuje w pełni prawo do obrony materialnej, przysługujące skazanemu.A zatem wymaganie zawiadomienia obrońcy "w miarę potrzeby" nie może być interpretowane w sposób, który by przekreślał wyrażone w art. 9 k.k.w. prawo do korzystania z obrońcy w postępowaniu przed sądem. Regułą powinno być więc zawiadomienie obrońcy o tym postępowaniu, a zatem dopuszczenie go do uczestnictwa w posiedzeniach sądu nie tylko w wypadku obrony obowiązkowej, ale z reguły wówczas, gdy przepis szczególny stanowi, że sąd powinien wysłuchać obrońcę skazanego.Konkludując, trzeba stwierdzić, że wyraz "powinien" nie oznacza nakazu bezwzględnego; w sensie jednak normy postępowania oznacza więcej niż słowo "może"; a zatem wykładnia tego zwrotu, zwłaszcza w kontekście art. 22 § 1 k.k.w. (zdanie ostatnie), prowadzi do wniosku, że odstąpienie od wysłuchania powinno być wyjątkiem.Warto ponadto przypomnieć rozstrzygnięcie wydane przez Sąd Najwyższy w dniu 22 grudnia 1967 r. - IV KZ 99/67 (OSNKW 1968, z. 4, poz. 48) na tle stanu prawnego sprzed dnia 1 stycznia 1970 r.: "Sąd może odstąpić od zawiadomienia warunkowo zwolnionego o terminie posiedzenia, na którym ma być rozpoznana sprawa o odwołanie warunkowego zwolnienia, tylko wtedy, gdy dokonanie zawiadomienia o terminie tego posiedzenia uniemożliwiłoby sądowi wydanie postanowienia o odwołaniu warunkowego zwolnienia w terminie (...)". Rozstrzygnięcie dotyczące zarządzenia wykonania kary warunkowo zawieszonej ingeruje równie głęboko w sferę wolności jednostki jak rozstrzygnięcie o odwołaniu warunkowego zwolnienia. Tak więc i na tle obecnego stanu prawnego, również w odniesieniu do rozstrzygnięć podejmowanych w trybie art. 74 k.k.w., należy wyprowadzić wniosek, że można odstąpić od zawiadomienia i wysłuchania skazanego oraz jego obrońcy tylko wówczas, gdy nie ma możności dopełnienia tych czynności. Za taką interpretacją sformułowania "powinien" na gruncie art. 74 § 4 k.k.w. wypowiedział się pośrednio Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 stycznia 1984 r. - V KRN 283/83 (OSNKW 1984, z. 5-6, poz. 59).Tymczasem Sąd Rejonowy w Ł. nie powiadomił obrońcy ani o terminie posiedzenia w dniu 13 listopada 1989 r., na którym wydano postanowienie o zarządzeniu wykonania wobec skazanego Marka C. kary pozbawienia wolności, ani też o terminie posiedzenia w dniu 25 stycznia 1990 r., na którym rozpoznawane było zażalenie skazanego.Naruszając zatem przysługujące skazanemu prawo do obrony, wyrażające się nie tylko w powołanym w rewizji nadzwyczajnej art. 74 § 4 k.k.w., ale przede wszystkim w art. 9 § 1 k.k.w., a ponadto i art. 21 k.k.w., Sąd Rejonowy dopuścił się tak istotnego uchybienia procesowego, że dowodzenie możności wpływu tego uchybienia na treść zaskarżonych orzeczeń nie jest - jak się wydaje - konieczne.Wykazanie możności takiego wpływu byłoby zresztą w niniejszej sprawie bardzo proste. Wystarczy wskazać na skuteczność zażalenia obrońcy, złożonego we wcześniejszym etapie postępowania wykonawczego, gdy to postanowieniem z dnia 16 maja 1988 r. Sąd Rejonowy w Ł. zarządził wobec skazanego wykonanie kary warunkowo zawieszonej, a tenże Sąd - orzekając w składzie poszerzonym - uwzględnił zażalenie obrońcy i postanowieniem z dnia 30 czerwca 1988 r. odstąpił od zarządzenia wykonania kary.Z tych wszystkich powodów Sąd Najwyższy niezależnie od tego, że miał świadomość, iż Marek C. został w tym czasie warunkowo przedterminowo zwolniony z odbycia reszty kary pozbawienia wolności (co Sąd Najwyższy ustalił z urzędu), z przyczyn zasadniczych uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Ł. do ponownego rozpoznania.