III CZP 46/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: Z. Świeboda, C. ŻuławskaSentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Urzędu Skarbowego w Z. przeciwko Januszowi C., Józefowi C. i Ryszardowi G. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 9 kwietnia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie z powództwa Skarbu Państwa (Urzędu Skarbowego w Z.) przeciwko członkom zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o zapłatę określonej kwoty pieniężnej z tytułu zobowiązania podatkowego obciążającego tę spółkę w związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą w wypadku, gdy egzekucja prowadzona przeciwko wymienionej spółce okazała się bezskuteczna?podjął następującą uchwałę:Niedopuszczalna jest droga sądowa w sprawie powództwa Skarbu Państwa (urzędu skarbowego) przeciwko członkom zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o zapłatę określonej kwoty pieniężnej z tytułu zobowiązania podatkowego obciążającego tę spółkę w związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą w wypadku, gdy egzekucja prowadzona przeciwko spółce okazała się bezskuteczna. Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym do Sądu Wojewódzkiego w Zamościu Skarb Państwa (Urząd Skarbowy w Z.) wnosił o zasądzenie solidarnie od pozwanych Janusza C., Józefa C. i Ryszarda G. kwoty 960.809 zł wraz z kosztami procesu. W uzasadnieniu pozwu wyjaśnił, że pozwani są członkami zarządu Spółki z o.o. - Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe (...) z siedzibą w Z., że z tytułu prowadzonej przez tę Spółkę działalności gospodarczej powstało zobowiązanie podatkowe w kwocie dochodzonej pozwem i że Spółka należności tej nie uregulowała, a prowadzona przeciwko niej egzekucja administracyjna okazała się bezskuteczna. W tej sytuacji za powyższe zobowiązanie podatkowe Spółki odpowiadają - zgodnie z art. 298 kodeksu handlowego - solidarnie wszyscy trzej pozwani jako członkowie jej zarządu.Sąd Wojewódzki w Zamościu postanowieniem z dnia 12 lutego 1991 r. odrzucił pozew, uznając, że droga sądowa do dochodzenia należności z tytułu podatków jest niedopuszczalna. Jako podstawę rozstrzygnięcia powołał przepisy art. 2 ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151 ze zm.) oraz art. 2 § 3 i art. 199 § 1 k.p.c.Urząd Skarbowy w Z. - w zażaleniu na powyższe postanowienie - wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, zarzucając, że przedmiotem sporu nie jest ustalenie wysokości zobowiązania, gdyż to zostało ostatecznie ustalone decyzją podatkową, wydaną w stosunku do Spółki, lecz przeniesienie odpowiedzialności za długi wobec Skarbu Państwa, podstawą którego to żądania nie są przepisy podatkowe, lecz art. 298 kodeksu handlowego.Rozpoznając zażalenie strony powodowej Sąd Apelacyjny w Lublinie uznał, że w sprawach występuje zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, wymagające rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy. W uzasadnieniu postanowienia przekazującego zagadnienie w trybie art. 391 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny wypowiedział się za niedopuszczalnością drogi sądowej, a potrzebę rozstrzygnięcia zagadnienia przez Sąd Najwyższy umotywował tym, że wypowiadany jest także pogląd odmienny, a zagadnienie nie znalazło dotychczas odzwierciedlenia w orzecznictwie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały, miał na uwadze, co następuje:Kodeks postępowania cywilnego normuje (co wynika wyraźnie z art. 1 k.p.c.) postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy tego kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych. Wszystkie te sprawy traktuje się jako sprawy cywilne, a do ich rozpoznawania - jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości sądów szczególnych - powołane są sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy (art. 2 § 1 k.p.c.).Na tle powyższego unormowania decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia zagadnienia dopuszczalności drogi sądowej w sprawie niniejszej ma przede wszystkim kwestia charakteru należności dochodzonej przez Skarb Państwa, a dopiero w drugiej kolejności - przy przyjęciu, że jest to roszczenie cywilnoprawne (sprawa cywilna) - kwestia, czy można mówić o jej przekazaniu do właściwości innych organów, a więc o wyłączeniu drogi sądowej z mocy art. 2 § 3 k.p.c., na który to przepis powołał się Sąd Wojewódzki.Według kryterium materialnoprawnego sprawami cywilnymi są sprawy, w których ochrona prawna jest udzielona ze względu na prawa lub obowiązki podmiotów stosunków prawnych (cywilnych) o charakterze równorzędnym i najczęściej ekwiwalentnym. Jeżeli natomiast u podstaw sprawy leży określony stosunek administracyjnoprawny, to sprawa nie ma charakteru sprawy cywilnej. Spór o istnienie lub nieistnienie zobowiązania podatkowego i obowiązku podatkowego nie jest sporem cywilnoprawnym. W sporze takim nie występują równorzędne podmioty, a zobowiązanie podatkowe nie jest zobowiązaniem cywilnoprawnym, skoro podatek jest przymusowym świadczeniem pieniężnym, bezzwrotnym i nieodpłatnym, pobieranym na pokrycie wydatków państwa. W postępowaniu podatkowym państwo nie występuje jako równorzędny partner podatnika czy też płatnika, lecz jako organ władczy.Zasada nierównorzędności organów podatkowych i osób zobowiązanych do płacenia podatków wynika, i to jednoznacznie, z przepisów ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (Dz. U. Nr 27, poz. 111 z późn. zm.), w świetle których organ podatkowy nie rozstrzyga spraw, lecz wydaje decyzje ustalające wysokość zobowiązania podatkowego. Przytoczone wyżej argumenty przesądzają w tym, że sprawa podatkowa nie jest sprawą cywilną i spór o istnienie obowiązku podatkowego nie jest sporem należącym do właściwości sądów powszechnych. Wniosek taki wynika również z art. 4 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, który przewiduje nadzór Ministra Finansów, a więc organu administracji rządowej, w sprawach zobowiązań podatkowych, a także z art. 196 k.p.a. przewidującego zaskarżenie decyzji organów podatkowych do sądu administracyjnego.W sprawie niniejszej powstaje jednak problem, czy charakteru sprawy podatkowej nie traci żądanie Skarbu Państwa (Urzędu Skarbowego) pokrycia należności podatkowej, zaległości podatkowych, przez osoby trzecie - nie wymienione w ustawie o zobowiązaniach podatkowych. Zdaniem składu rozstrzygającego zagadnienie prawne w przedmiocie tym, należy zająć stanowisko negatywne. Świadczenie pieniężne, którego domaga się Urząd Skarbowy od pozwanych nie przestało być świadczeniem podatkowym, wynikającym z przepisów podatkowych. Tak też traktuje je strona pozwana, pisząc w zażaleniu, że zobowiązanie podatkowe "zostało ostatecznie ustalone decyzją podatkową" i że chodzi jej tylko o "przeniesienie odpowiedzialności za długi" w związku z niemożnością wyegzekwowania należności, a więc świadczenia podatkowego. Ponieważ podatek wymierzony został spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, w której pozwani są członkami zarządu, w żądaniu Urzędu Skarbowego, skierowanym do sądu, mieści się żądanie rozstrzygnięcia w przedmiocie odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe spółki pozwanych jako osób trzecich w rozumieniu art. 30 ustawy o zobowiązaniach podatkowych. Tymczasem o odpowiedzialności takich osób za zaległości podatkowe ma orzekać - zgodnie z wyraźnym brzmieniem art. 40 ust. 1 zdanie drugie cyt. ustawy - "organ podatkowy w odrębnej decyzji". Z faktu, że w powołanym przepisie mówi się, że za zaległości podatkowe odpowiadają osoby trzecie "jeżeli zachodzą przewidziane w ustawie okoliczności", nie można wyciągnąć wniosku, że w przypadku, gdy ustawa o zobowiązaniach podatkowych nie wymienia jako osób trzecich członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, należność podatkowa traci swój charakter, a do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie obowiązku pokrycia zaległości podatkowej przez te osoby staje się właściwy sąd powszechny. Przeciwko takiemu wnioskowi przemawia zarówno art. 2 ust. 2 ustawy o zobowiązaniach podatkowych stanowiący, że "obowiązek podatkowy określają ustawy", a nie ustawa o zobowiązaniach podatkowych, jak i art. 4 cyt. ustawy przewidujący, iż sprawowanie nadzoru w sprawach podatkowych należy do Ministra Finansów, który w ramach tego nadzoru "zapewnia jednolitość stosowania przepisów podatkowych przez organy podatkowe".Za właściwością organów podatkowych do orzekania o ewentualnej odpowiedzialności pozwanych za zaległości podatkowe spółki (...), w tym i o odpowiedzialności na podstawie art. 298 kodeksu handlowego (o zastosowaniu tego przepisu do odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe) przemawiają również unormowania zawarte w ust. 2-4 art. 40 ustawy o zobowiązaniach podatkowych. Nie do przyjęcia jest przecież, by sąd powszechny mógł rozstrzygać chociażby o odstąpieniu "od orzeczenia odpowiedzialności podatkowej ze względu na zasady współżycia społecznego lub inne ważne względy społeczno-gospodarcze".Podstawy do przyjęcia dopuszczalności drogi sądowej w sprawie niniejszej - dotyczącej odpowiedzialności pozwanych jako członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za jej zaległości podatkowe - nie można dopatrzyć się w zmianie art. 47 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, dokonanej ustawą z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych (Dz. U. Nr 41, poz. 325), na którą powołują się zarówno Urząd Skarbowy, jak i Sąd Apelacyjny, a polegającej na skreśleniu w zdaniu pierwszym słów "spółki z ograniczoną odpowiedzialnością", co doprowadziło do tego, że ma ono brzmienie: "Wspólnik spółki jawnej oraz spółki cywilnej odpowiada całym swoim majątkiem ze spółką i pozostałymi wspólnikami za wszystkie zobowiązania podatkowe spółki i wspólników związane z działalnością spółki." Przede wszystkim zmiana nie odnosi się do odpowiedzialności członków zarządu, lecz wspólników, a po drugie wyjaśnienie przyczyn zmiany przepisu ustawy o zobowiązaniach podatkowych nie należy do sądu powszechnego, lecz, zgodnie z art. 4 tej ustawy, do Ministra Finansów.Mając na uwadze przytoczone wyżej argumenty Sąd Najwyższy zajął stanowisko negatywne w przedmiocie dopuszczalności drogi sądowej w sprawie dochodzenia należności podatkowej zaległości podatkowych od członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.