3 CR 457/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Białek. Sędziowie: W. Bendetson (sprawozdawca), K. Kwapiszewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka K. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej w K.) o zapłatę 18.000 zł, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 17 lutego 1959 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW powództwie wniesionym w dniu 1 lipca 1957 r. przez Franciszka K. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej w K.) powód - po skorygowaniu pierwotnych żądań pozwu - wystąpił o zasądzenie na swoją rzecz od strony pozwanej sumy 14.635 zł przytaczając, że w dniu 31 maja tegoż roku, w celu zrealizowania zobowiązań podatkowych przypadających od Marii M. i Wacława S., zostały zajęte należące do niego owoce, które następnie sprzedano w trybie egzekucji administracyjnej za dochodzoną w sprawie niniejszej kwotę.Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa oraz zarzuciła, że wspomniane owoce w czasie, w którym nastąpiło ich zajęcie, stanowiły własność wspomnianych wyżej dłużników podatkowych oraz że znajdowały się one wówczas w przedsiębiorstwie prowadzonym przez M., wobec czego zachodziły w myśl art. 25 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o zobowiązaniach podatkowych (Dz. U. Nr 49, poz. 452) warunki wystarczające do zajęcia tych towarów.Wyrokiem z dnia 17 lutego 1959 r. Sąd Wojewódzki w Krakowie zasądził na rzecz powoda od Skarbu Państwa dochodzoną w pozwie sumę. Orzeczenie to zostało oparte na następujących ustaleniach i wysnutych z nich wnioskach:Partia jabłek o wadze ok. 2.300 kg została, po przewiezieniu jej z P. do K. przez powoda, który trudnił się zawodowo handlem owoców, umieszczona w piwnicy należącej do M., a to w związku z wyrażeniem przez nią, jak również przez inne jeszcze osoby gotowości nabycia wspomnianych jabłek po uprzednim ich przejrzeniu, rozsegregowaniu i zważeniu. W trakcie dokonywania tych czynności przybył do powyższej piwnicy kierownik Wydziału Finansowego Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej w K. i oświadczył, że zajmuje wzmiankowaną partię owoców w celu wyegzekwowania zaległości podatkowych przypadających od M. i S., który także zamierzał zakupić pewną część tych jabłek.Pomimo sprzeciwu zgłoszonego przez powyższe osoby oraz wysuniętego w celu uzasadnienia tego sprzeciwu twierdzenia, że transakcja kupna omawianej partii owoców nie została jeszcze sfinalizowana, zajęcie tych owoców zostało dokonane, a następnie uległy one sprzedaży w trybie przewidzianym w przepisach dekretu z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych (Dz. U. Nr 21, poz. 84).Zdaniem Sądu, przytoczone okoliczności w świetle całokształtu zebranego materiału dowodowego upoważniają do wysnucia z nich wniosku, że w czasie dokonywania wzmiankowanych czynności egzekucyjnych wspomniana partia owoców nie została jeszcze sprzedana, stanowiła przeto nadal własność powoda.Nie uwzględnił również Sąd Wojewódzki wysuniętego przez stronę pozwaną zarzutu, że owoce te, jako znajdujące się w chwili ich zajęcia w piwnicy należącej do M., powinny być uważane za wchodzące w skład majątku prowadzonego przez nią przedsiębiorstwa i że w konsekwencji były one w myśl art. 25 powołanego dekretu z dnia 26 października 1950 r. obciążone odpowiedzialnością za dotyczące tego przedsiębiorstwa podatki. Zarzut ten bowiem nie znajduje, według zajętego przez Sąd stanowiska, uzasadnienia w prawidłowej wykładni powyższego przepisu, skoro z treści jego, w związku zwłaszcza z przepisami § 57 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 7 września 1951 r. w sprawie wykonania dekretu o zobowiązaniach podatkowych (Dz. U. Nr 50, poz. 362), bynajmniej nie wynika, żeby towary, które, jak w niniejszym przypadku, zostały umieszczone w siedzibie danego przedsiębiorstwa wyłącznie w celu ich rozsegregowania i zważenia, miały być zaliczone do kategorii przedmiotów wchodzących w skład majątku tego przedsiębiorstwa.Przyjmując z przytoczonych względów, że omawiane towary nie należą do powyższej kategorii przedmiotów, Sąd Wojewódzki uznał, że wdrożenie w stosunku do nich egzekucji administracyjnej było bezpodstawne i że w konsekwencji strona pozwana obowiązana jest z mocy art. 134 k.z. do wyrównania szkody wyrządzonej powodowi wskutek ich zajęcia i sprzedaży.W rewizji opartej na podstawach przewidzianych w art. 371 § 1 pkt 1, 3 i 4 k.p.c. strona pozwana domaga się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa w całości bądź uchylenia tego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wniosek Sądu Wojewódzkiego, iż Wydział Finansowy Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej w K. nie był uprawniony do zajęcia i sprzedaży w trybie egzekucji administracyjnej wspomnianych owoców został m.in. oparty na tej przesłance, że brak jest podstaw do uznania, aby owoce te wchodziły w skład majątku przedsiębiorstwa Marii M., którego dotyczyły egzekwowane podatki i aby w konsekwencji podatkom tym przysługiwało w stosunku do powyższych przedmiotów przewidziane w art. 25 powołanego dekretu z dnia 26 października 1950 r. ustawowe prawo zastawu i pierwszeństwo zaspokojenia, uzasadniające obciążenie ich odpowiedzialnością za wzmiankowane podatki bez względu na to, do kogo przedmioty te należały.Nie wziął jednak Sąd Wojewódzki pod rozwagę, że w myśl ustępu 4 powyższego artykułu orzekanie o tej odpowiedzialności zostaje przy tym w sprzeczności z przyjętą powszechnie zasadą, w konsekwencji wspomniany organ został wyłącznie powołany do orzekania o tym, które przedmioty należy uważać za wchodzące w skład majątku przedsiębiorstwa i tym samym za obciążone uzasadniającym omawianą odpowiedzialność ustawowym prawem zastawu i pierwszeństwa zaspokojenia na rzecz podatków, korzystających z tych uprawnień.Skoro więc orzekanie o tym, na jakich przedmiotach ciąży w myśl art. 25 dekretu z dnia 26 października 1950 r. omawiane prawo zastawu i pierwszeństwo zaspokojenia, należy wyłącznie do organów finansowych, to wypadnie uznać, że sądy powszechne nie są powołane przy rozstrzyganiu spraw cywilnych do podejmowania decyzji w powyższym zakresie. Wniosek ten nie pozostaje przy tym w sprzeczności z przyjętą powszechnie zasadą, że sądom przy rozstrzyganiu wspomnianych spraw przysługuje prawo do rozpoznania również i takich zagadnień prejudycjalnych, których rozstrzygnięcie wymaga zastosowania przepisów zawartych w aktach nie należących do dziedziny prawa cywilnego i że powinny wówczas uwzględniać wszelkie dotyczące wzmiankowanych zagadnień przepisy niezależnie od tego, do jakiej dziedziny przepisy te należą. Jak wynika bowiem z wyjaśnień przytoczonych w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 października 1951 r. C 427/51 wydanej w składzie siedmiu sędziów (OSN 1953, poz. 1), zasada ta nie odnosi się do tego rodzaju sytuacji, w których przepis szczególny stanowi inaczej, nie może więc być stosowana wówczas, gdy orzekanie w danej kwestii, mającej w sprawie cywilnej charakter prejudycjalny, zostało w drodze takiego przepisu przekazane innym organom. Wypływa stąd, że wobec przekazania z mocy art. 25 ust. 4 powołanego dekretu z dnia 26 października 1950 r. orzekania o odpowiedzialności przewidzianej w tym artykule wyłącznie organom finansowym, sądy powszechne nie są uprawnione do decydowania w tym zakresie nawet wówczas, gdy chodzi o rozpoznanie wynikłej w toku procesu cywilnego kwestii wykazującej charakter prejudycjalny, a więc np. gdy dla rozstrzygnięcia sprawy o wyłączenie spod egzekucji, wdrożonej w celu ściągnięcia należności podatkowej, przedmiotu nie stanowiącego własności podatnika, okazało się niezbędne stwierdzenie, czy przedmiot ten obciążony jest odpowiedzialnością określoną w powyższym artykule.W tym stanie rzeczy uznać należy, że Sąd Wojewódzki nie był w ogóle uprawniony do rozpoznania i rozstrzygania kwestii, czy wspomniane owoce, zajęte w przedsiębiorstwie prowadzonym przez Marię M., powinny być uważane za wchodzące w skład majątku tego przedsiębiorstwa i czy wobec tego egzekwowanym z tego majątku podatkom przysługiwało na powyższych przedmiotach ustawowe prawo zastawu i pierwszeństwo zaspokojenia, lecz powinien był o wyjaśnienie tej kwestii bądź o wydanie dotyczącego jej orzeczenia zwrócić się do właściwego organu finansowego jako tego organu, któremu w myśl art. 25 ust. 4 dekretu z dnia 26 października 1950 r. zostało przekazane orzekanie o odpowiedzialności przewidzianej w wymienionym artykule.Przez zaniechanie zatem wyjaśnienia omawianej kwestii oraz rozstrzygnięcie jej we własnym zakresie Sąd Wojewódzki dopuścił się naruszenia art. 218 § 1 i 326 k.p.c., jak również art. 25 ust. 4 powołanego dekretu, wobec czego zaskarżony wyrok nie mógł być utrzymany w mocy.W ponownym postępowaniu wypadnie przede wszystkim wziąć pod uwagę, że skoro przedmiotem dochodzonego w sprawie niniejszej roszczenia jest wyrównanie szkody wyrządzonej przy wykonywaniu powierzonych funkcjonariuszom państwowym czynności i skoro roszczenie to opiera się na założeniu, że szkoda powyższa powstała wskutek wykonania wydanych bez należytej podstawy zarządzeń o zajęciu i sprzedaży w trybie egzekucji administracyjnej omawianej partii owoców, to wspomniane roszczenie podlega przepisom ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243), przy czym chociaż - jak wynika z zestawienia art. 1 i 3 tej ustawy z jej art. 4 - spod powyższej odpowiedzialności nie uległy wyłączeniu nawet takie wypadki, w których szkoda została wyrządzona na skutek wydania orzeczenia lub zarządzenia, jednakże w tych wypadkach uzależniono wzmiankowaną odpowiedzialność od ustalenia, że "przy wydaniu orzeczenia lub zarządzenia nastąpiło naruszenie prawa, ścigane w trybie postępowania karnego lub dyscyplinarnego, a wina sprawcy szkody została stwierdzona w wyroku karnym lub orzeczeniu dyscyplinarnym albo uznana przez organ przełożony nad sprawcą szkody" (por. art. 4 powołanej ustawy).W tym stanie rzeczy uznać należy, że Państwo odpowiadałoby za szkodę wyrządzoną powodowi na skutek wydania i wykonania wspomnianych zarządzeń jedynie wówczas, gdyby zostało ustalone, że zarządzenia te nie tylko zostały wydane z naruszeniem obowiązujących przepisów, lecz że ponadto zachodzą przytoczone powyżej warunki, od których nastąpienia uzależniono - w myśl art. 4 powołanej ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. - odpowiedzialność Państwa w wypadku, gdy wyrządzenie szkody było wynikiem wydania orzeczenia lub zarządzenia.Z powyższych zasad, skoro zarzuty rewizji w ostatecznym swoim wyniku okazały się częściowo usprawiedliwione i skoro prawidłowe rozstrzygnięcie niniejszej sprawy wymaga dodatkowego wyjaśnienia dotyczących jej okoliczności oraz poczynienia uzupełniających ustaleń niezbędnych dla oceny - w świetle powołanych przepisów ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. - słuszności dochodzonego w pozwie roszczenia, Sąd Najwyższy na mocy art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji.