I PZP 21/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN - J. Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza, A. JózefowiczSentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora S. Trautsolta, w sprawie z powództwa Okręgowej Izby Radców Prawnych w R. przeciwko Zbigniewowi S., o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 26 kwietnia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy radca prawny nie wykonujący zawodu, a zatrudniony w związkach zawodowych w związku z pełnieniem funkcji z wyboru, ma prawo do korzystania z obniżenia składki członkowskiej stosownie do § 1 pkt. 2 uchwały nr 1 Nadzwyczajnego III Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 9 grudnia 1989 r., podjętej na podstawie art. 57 pkt. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145 i z 1989 r. Nr 33, poz. 175)?"podjął następującą uchwałę:Radca prawny wykonujący inną pracę zarobkową niż praca radcy prawnego nie korzysta z obniżenia składki członkowskiej, przewidzianego w § 1 ust. 2 uchwały nr 1 Nadzwyczajnego III Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 9 grudnia 1989 r., podjętej na podstawie art. 57 pkt. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145 ze zm.). Uzasadnienie faktyczneOkręgowa Izba Radców Prawnych w R., w pozwie z dnia 22 października 1990 r. żądała zasądzenia od Zbigniewa S. kwoty 60.600 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 1 października 1990 r. i kosztami procesu, i wyjaśniła, że w czasie od dnia 1 stycznia 1990 r. do dnia 15 października 1990 r. pozwany zapłacił składki członkowskie w kwocie 16.800 zł, zamiast w kwocie 75.600 zł, a zatem do zapłacenia pozostaje różnica dochodzona pozwem.Pozwany Zbigniew S. nie uznał powództwa i wniósł o jego oddalenie wraz z zasądzeniem kosztów procesu, podnosząc, że w okresie spornym pełnił funkcję przewodniczącego Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" w R. i korzystał z urlopu w swoim zakładzie pracy, gdzie był zatrudniony jako radca prawny. Wobec tego miał obowiązek płacić składkę członkowską w wysokości 2.100 zł miesięcznie, czyli taką, jaką obowiązani są płacić radcowie prawni nie wykonujący zawodu.Wyrokiem z dnia 12 grudnia 1990 r., a przedtem jeszcze nakazem zapłaty z dnia 25 października 1990 r., wydanym w postępowaniu upominawczym, Sąd Rejonowy w Rzeszowie zasądził od Zbigniewa S. na rzecz Okręgowej Izby Radców Prawnych kwotę 60.600 zł, z ustawowymi odsetkami od dnia 1 października 1990 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 5.000 zł tytułem kosztów procesu.Sąd I instancji ustalił, że pozwany jest radcą prawnym od dnia 8 października 1982 r. i członkiem samorządu w Okręgowej Izbie Radców Prawnych w R. Obowiązkiem pozwanego jako radcy prawnego jest płacenie składek członkowskich, gdyż obowiązek taki powstaje od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu, w którym dokonany został wpis na listę radców prawnych, a ustaje dopiero począwszy od pierwszego dnia miesiąca następnego po skreśleniu z listy radców prawnych.Od dnia 1 stycznia 1990 r. miesięczna składka członkowska wynosi 7 % najniższego wynagrodzenia pracowników uspołecznionych zakładów pracy za pełny miesięczny wymiar czasu pracy, nie mniej niż 3.000 zł miesięcznie. Ponieważ w styczniu 1990 r. najniższe wynagrodzenie wynosiło 120.000 zł, pełny wymiaru składki wynosił 8.400 zł.Za czas od stycznia do września 1990 r. pozwany uiszczał składkę w wysokości 2.100 zł miesięcznie, zamiast 8.400 zł miesięcznie. A zatem zapłacił 16.800 zł, zamiast 75.600 zł. Stąd różnica na niekorzyść strony powodowej wynosi 60.600 zł.Zdaniem Sądu Rejonowego, pozwany nie był uprawniony do uiszczania niższych składek, gdyż przywilejem tym są objęci jedynie aplikanci radcowscy, radcy prawni nie wykonujący pracy zarobkowej oraz radcy prawni będący emerytami i rencistami, którzy pracują w niepełnym wymiarze czasu pracy. Regulację taką zawiera § 1 pkt. 2 i 3 uchwały nr 1 Nadzwyczajnego III Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 9 grudnia 1989 r.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki w Rzeszowie przedstawił Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Sąd Wojewódzki podniósł w uzasadnieniu, że sformułowanie § 1 pkt. 2 cyt. uchwały budzi poważne wątpliwości, gdyż nie wynika z niego, o jakie wykonywanie pracy zarobkowej chodzi. Tym samym nie wiadomo, jaką składkę powinien płacić pozwany w okresie spornym. Wymienione postanowienie może bowiem dotyczyć tylko pracy na stanowisku radcy prawnego, ale nie można też wykluczyć, że dotyczy wszelkiej pracy zarobkowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145 ze zm.) wynika, że jednym z organów samorządu radców prawnych jest Krajowy Zjazd Radców Prawnych. W art. 57 ustawodawca wyposażył ten organ w szerokie kompetencje, przyznając mu, między innymi, prawo do "określenia wysokości składki członkowskiej i zasad jej podziału" (pkt. 5) oraz prawo do "ustalenia podstawowych zasad gospodarki finansowej samorządu" (pkt. 8).Przyczyną wątpliwości Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie rozpoznającego spór o wysokości składki członkowskiej jest sformułowanie § 1 ust. 2 uchwały Nr 1 Nadzwyczajnego III Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 9 grudnia 1989 r., dotyczące wysokości składki członkowskiej należnej od radców prawnych nie wykonujących pracy zarobkowej.W pierwszej zatem kolejności należy podnieść, że postanowienia wymienionej uchwały mogą być przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego, w tym także w ramach art. 391 § 1 k.p.c., gdyż uchwała ta została wydana w wykonaniu delegacji ustawowej zawartej w art. 57 ustawy o radcach prawnych i nie przekracza jej granic. Natomiast spór o wykonanie obowiązku płacenia składek członkowskich lub o ich wysokość - jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 listopada 1987 r. III PZP 42/87 (OSNCP 1989, z. 7-8, poz. 115) - jest sporem cywilnoprawnym, gdyż jego źródłem jest niewykonanie przez radcę prawnego jego zobowiązania cywilnoprawnego (pieniężnego) wobec samorządu. Dlatego też we wskazanej sprawie Sąd Najwyższy sformułował tezę, iż dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia przez Okręgową Izbę Radców Prawnych od radcy prawnego zapłaty składek członkowskich wynikających z przynależności radcy prawnego do samorządu.Przechodząc do omówienia i wyjaśnienia wątpliwości Sądu Wojewódzkiego niezbędne jest przytoczenie treści § 1 ust. 1-3 uchwały nr 1 Nadzwyczajnego III Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 9 grudnia 1989 r. Jest ona następująca:"§ 1.1. Miesięczną składkę osoby wpisanej na listę radców prawnych określa się w wysokości 7 % najniższego wynagrodzenia pracowników uspołecznionych zakładów pracy za pełny miesięczny wymiar czasu pracy, nie mniej niż 3.000 zł miesięcznie, z wyjątkiem przypadków określonych w ust. 2 i 3.2. Składka członkowska radców prawnych nie wykonujących pracy zarobkowej wynosi 25 % składki określonej w ust. 1.3. Składka członkowska aplikanta radcowskiego oraz emeryta i rencisty wykonującego zawód radcy prawnego wynosi 50 % składki określonej w ust. 1".Treść § 1 ust. 1-3 uchwały nr 1 upoważnia do wniosku, że zasadą jest, iż wszystkie osoby wpisane na listę radców prawnych są obowiązane płacić składki członkowskie w wysokości ustalonej w sposób określony w ust. 1 § 1, którą można określić jako wysokość podstawową (pełną). Natomiast w drodze wyjątku aplikanci radcowscy, emeryci i renciści wykonujący i nie wykonujący pracy zarobkowej płacą składki członkowskie obniżone odpowiednio o 50 % i 25 % w stosunku do składki członkowskiej w wymiarze nazwanym podstawowym.W szczególności porównując ust. 2 § 1 z ust. 3 § 1 można stwierdzić, że z punktu widzenia obowiązku płacenia składek w pełnej wysokości obojętne jest, czy radca prawny - nie będący emerytem lub rencistą - wykonuje zawód radcy prawnego, czy też inną pracę zarobkową. Postanowienie § 1 ust. 2 uchwały przewiduje bowiem ulgę w płaceniu składek, polegającą na zmniejszeniu składki do 25 % wymiaru podstawowego tylko dla radcy prawnego "nie wykonującego pracy zarobkowej". A zatem radca prawny "wykonujący pracę zarobkową" obowiązany jest płacić składkę ustaloną w sposób przyjęty w § 1 ust. 1 uchwały, czyli w pełnej wysokości.Reasumując tę część rozważań trzeba więc stwierdzić, że kryterium płacenia składek członkowskich w pełnej wysokości lub korzystania z ulg w płaceniu tych składek jest wykonywanie bądź niewykonywanie pracy zarobkowej, a nie pracy (zawodu) radcy prawnego. Gdyby intencją uchwałodawcy było przyznanie ulgi radcy prawnemu nie wykonującemu tego zawodu, to nie byłoby przeszkód do posłużenia się - jak w ust. 3 § 1 uchwały - zwrotem, że składka członkowska radców prawnych "nie wykonujących zawodu radcy prawnego" wynosi 25 % składki w pełnym wymiarze. Tymczasem w § 1 ust. 2 omawianej uchwały uchwałodawca użył szerszego znaczeniowo zwrotu, zwalniając od płacenia składki w pełnej wysokości tylko "radców prawnych nie wykonujących pracy zarobkowej".Na tle regulacji zawartej w § 1 ust. 1 - 3 uchwały nr 1 z dnia 9 grudnia 1989 r. można więc sformułować tezę, że przywilej płacenia składek w obniżonej wysokości został powiązany z sytuacją majątkową radcy prawnego i jego możliwościami zarobkowymi.Jest w sprawie niesporne, że pozwany Zbigniew S. w okresie spornym, od dnia 1 lipca 1989 r. do dnia 30 września 1990 r., nie wykonywał zawodu radcy prawnego, lecz pełnił z wyboru funkcję przewodniczącego Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" w R. Był więc nadal członkiem samorządu radcowskiego i wykonywał pracę zarobkową. Tym samym nie mógł płacić składki obniżonej do 25 % jej podstawowego wymiaru, gdyż takie uprawnienie przysługuje tylko radcom prawnym "nie wykonującym pracy zarobkowej".Z tych względów, udzielając odpowiedzi na zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie, Sąd Najwyższy podjął uchwałę, że radca prawny wykonujący inną pracę zarobkową niż praca radcy prawnego nie korzysta z obniżenia składki członkowskiej, przewidzianego w § 1 ust. 2 uchwały nr 1 Nadzwyczajnego III Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 9 grudnia 1989 r., podjętej na podstawie art. 57 pkt. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145 ze zm.).