III PZP 42/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Stypułkowska. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, B. Skirzyńskiego, w sprawie z powództwa Okręgowej Izby Radców Prawnych w R. przeciwko Danucie T. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Przemyślu postanowieniem z dnia 13 sierpnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia roszczeń Okręgowej Izby Radców Prawnych o zapłatę równowartości nie uiszczonych składek członkowskich przeciwko radcy prawnemu będącemu członkiem Samorządu Radców Prawnych?2. W przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy uzasadnione jest uwzględnienie wymienionego roszczenia, jeżeli radca prawny jest zawieszony w prawie do wykonywania zawodu radcy, z powodu podjęcia pracy w notariacie (art. 28 pkt 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych)?"podjął następującą uchwałę:1. Dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia przez Okręgową Izbę Radców Prawnych od radcy prawnego zapłaty składek członkowskich wynikających z przynależności radcy do samorządu. 2. Zawieszenie prawa wykonywania zawodu radcy prawnego z powodu podjęcia pracy w notariacie (art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - Dz. U. Nr 19, poz. 145 ) nie zwalnia z obowiązku płacenia składek członkowskich. Uzasadnienie faktyczneOkręgowa Izba Radców Prawnych w R. wystąpiła przeciwko radcy prawnemu Danucie T. z pozwem w postępowaniu upominawczym o zasądzenie kwoty 4.800 zł z tytułu zaległych składek członkowskich.Sąd Rejonowy w Przeworsku nakazem zapłaty z dnia 14 listopada 1986 r. orzekł zgodnie z żądaniem.W sprzeciwie od nakazu zapłaty pozwana podnosiła, że za okres wykonywania zawodu radcy prawnego uiściła składki członkowskie, a od dnia 16 kwietnia 1984 r. jest zatrudniona w Państwowym Biurze Notarialnym na stanowisku notariusza i od tego okresu nie powinny być naliczane składki, gdyż jej prawo do wykonywania zawodu radcy prawnego uległo zawieszeniu.Sąd Rejonowy w Przeworsku wyrokiem z dnia 18 lutego 1987 r. uchylił nakaz zapłaty z dnia 14 listopada 1986 r. i oddalił powództwo. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, że skoro prawo pozwanej do wykonywania zawodu radcy prawnego uległo zawieszeniu wobec podjęcia pracy w charakterze notariusza, to uległa także zawieszeniu jej przynależność do samorządu radcowskiego.Sąd Wojewódzki w Przemyślu - rozpoznając sprawę wskutek rewizji strony powodowej - przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości prawne, sformułowane w dwóch pytaniach przytoczonych na wstępie.Uzasadnienie prawneOdpowiadając na te pytania Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:W ustawie z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145) określającej zasady wykonywania obsługi prawnej przez radców prawnych oraz działania samorządu radców prawnych wprowadza się obowiązkową przynależność radców prawnych i aplikantów radcowskich do samorządu (art. 40 ust. 2). Oznacza to, że podjęcie wykonywania zawodu radcy prawnego w ramach tej ustawy powoduje przystąpienie radcy prawnego do samorządu radców prawnych. Jeżeli zatem wykonywanie zawodu radcy prawnego jest dobrowolne, to - w razie jego wykonywania - członkostwo w samorządzie radców prawnych jest obowiązkowe. Z przynależnością do samorządu radców prawnych łączy się bezpośrednio obowiązek płacenia składki członkowskiej, ustalonej przez Krajowy Zjazd Radców Prawnych. Stwierdzenie to wynika pośrednio z art. 57 pkt 5 wymienionej ustawy. Potwierdzenie takiej wykładni zawiera art. 63 pkt 1 tej ustawy stanowiącej, iż działalność samorządu jest finansowana przede wszystkim ze składek opłacanych przez radców prawnych i aplikantów radcowskich. Składki członkowskie świadczone na rzecz samorządu stanowią środki finansowe przeznaczone na cele związane z jego działalnością, która ma służyć interesom radców prawnych i zaspokajaniu ich potrzeb.Samorząd radców prawnych ma cechy samorządu zawodowego. Wynika to z treści powołanej ustawy, a w szczególności ze stwierdzenia, iż do zadań samorządu należy przede wszystkim zapewnienie radcom prawnym warunków do wykonywania ich ustawowych zadań, reprezentowanie i ochrona interesów zawodowych radców prawnych, ich zawodowe doskonalenie i czuwanie nad należytym wykonywaniem przez nich zawodu. Z tą ostatnią funkcją związane jest uprawnienie samorządu radców prawnych do powołania sądów dyscyplinarnych i do orzekania przez te sądy w sprawach odpowiedzialności dyscyplinarnej radców prawnych i aplikantów radcowskich.Z powyższego wynika, że samorząd radców prawnych wykonuje różne funkcje. Dlatego też wzajemne stosunki między samorządem i członkami muszą być oceniane różnie w powiązaniu z konkretną funkcją samorządu.Płacenie składek przez radcę prawnego nie jest obowiązkiem wobec państwa, lecz wobec samorządu. Toteż stosunek, jaki wiąże się z wykonywaniem tego obowiązku, jest także stosunkiem cywilnoprawnym z uwagi na jego majątkowy charakter oraz oparcie stosunków między samorządem a jego członkami na zasadzie równorzędności. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 lipca 1976 r. (I CZ 39/76 - OSNCP 1977, z. 9, poz. 164), "Samorządowy charakter organizacji nie uzasadnia wyłączenia sporów między nią a jej członkami z drogi sądowej. Z istoty bowiem samorządu - a w szczególności samorządu zawodowego wynika, że o sprawach samej organizacji, o stosunkach między nią a członkami decydują członkowie, a więc że stosunki te mają charakter stosunków opierających się na zasadzie równorzędności; to z kolei rozstrzyga o cywilnoprawnym charakterze tych stosunków i - tym samym - o ich podleganiu drodze sądowej (art. 2 § 1 k.p.c.). Odmienne jednak uregulowanie może co do określonej organizacji wynikać z normujących jej działalność przepisów ustawy".W ustawie o radcach prawnych nie ma odmiennego uregulowania w tym przedmiocie. Przepisy wymienionej ustawy ani też inne przepisy nie przewidują możliwości ściągnięcia należnych i nie uiszczonych przez członka składek członkowskich w trybie egzekucji administracyjnej. Organ samorządu radców prawnych nie jest bowiem organem egzekucyjnym w zakresie ściągania składek członkowskich, składki zaś nie stanowią należności podlegającej egzekucji administracyjnej (art. 2 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. Nr 24, poz. 161 ze zm. i rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. Nr 45, poz. 279).Wymuszenia płacenia składek członkowskich przez radcę prawnego nie zapewnia też możliwość wszczęcia przeciwko niemu postępowania dyscyplinarnego. Celem bowiem tego postępowania jest zastosowanie wobec radcy prawnego sankcji za zawinione, nienależyte wykonywanie obowiązków nie zaś orzeczenie zaspokajające należność, która może być wykonana w drodze egzekucji.Nieprzekonywający jest pogląd, że obowiązek płacenia składki członkowskiej jest tylko obowiązkiem organizacyjnym członka samorządu, a nie jest zobowiązaniem cywilnoprawnym.Pogląd ten nie uwzględnia różnych funkcji wykonywanych przez samorząd i istnienia między organem samorządu a członkami tego samorządu zarówno stosunków organizacyjnych jak i majątkowych. Nie uwzględnia także, że stosunki te opierają się na zasadzie ekwiwalentności.Radca prawny wprawdzie płaci składki, ale w zamian za to ma prawo korzystać z ochrony i pomocy organów samorządu przy wykonywaniu zawodu, z różnych form doskonalenia zawodowego organizowanych przez organy samorządu, ma prawo rozliczać te organy z wykonywanych zadań, gdyż o stosunkach między organami samorządu i radcami decydują sami radcowie jako członkowie samorządu. Nie zmienia tego art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. przewidujący, że zwierzchni nadzór nad tym samorządem sprawuje Minister Sprawiedliwości. Formy tego nadzoru zostały bowiem ściśle określone w ustawie i nie mogą one wpływać na odmienną ocenę charakteru prawnego należności z tytułu składek.Niepłacenie przez radcę prawnego składek stanowi nie tylko naruszenie obowiązku wynikającego z przynależności do samorządu, ale stanowi także niewykonanie zobowiązania cywilnoprawnego. Jest to należność pieniężna (majątkowa), odpowiadająca prawnemu pojęciu zobowiązania.Jak już była mowa, za naruszenie obowiązku wynikającego z przynależności do samorządu radca prawny może być pociągnięty do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Sądy powszechne nie są powołane do badania pod względem materialnoprawnym trafności orzeczeń sądów dyscyplinarnych, niedopuszczalna jest wówczas droga sądowa (podobnie SN w sprawach adwokatów w postanowieniu z dnia 23 października 1973 r. I PZ 61/73, OSNCP 1974, z. 7-8, poz. 138). Jedynie Sąd Najwyższy jest uprawniony do kontroli orzeczeń sądów dyscyplinarnych orzekających w sprawach radców prawnych i aplikantów radcowskich, zgodnie z art. 65 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. (por. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 20 lipca 1987 r. III PZP 25/87).Nie oznacza to, że niedopuszczalna jest także droga sądowa dla dochodzenia należności cywilnoprawnej wynikłej z faktu niepłacenia składek. W myśl art. 353 § 1 k.c. podstawowymi elementami zobowiązania są: wierzytelność i dług, a źródłem powstania zobowiązania mogą być umowy i inne zdarzenia prawne. Te elementy występują w sytuacji, gdy radca prawny nie płaci składki na rzecz samorządu. Istnieje wówczas wierzytelność samorządu w stosunku do radcy prawnego, istnieje dług radcy prawnego wobec samorządu, a źródłem powstania długu jest niewywiązywanie się radcy prawnego z obowiązku nałożonego na niego przepisem ustawy (z racji obowiązkowej przynależności do samorządu) i uchwałą naczelnych organów samorządu radców prawnych.I Krajowy Zjazd Radców Prawnych w dniach 24-25 września 1983 r. w uchwale nr 13 - na podstawie art. 57 pkt 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - określił wysokość składki członkowskiej i zasady jej podziału.II Krajowy Zjazd Radców Prawnych w uchwale nr 5 z dnia 20 września 1987 r., która wchodzi w życie z dniem podjęcia z mocą obowiązującą od dnia 1 stycznia 1988 r. (§ 7), na podstawie art. 57 pkt 5 ustawy o radcach prawnych ustalił wysokość składki członkowskiej, sposób jej podziału, a w § 4 stwierdził: "Niezapłacenie przez 3 miesiące składek stanowi podstawę wszczęcia postępowania sądowego w celu wyegzekwowania należności, zaś uporczywe ich niepłacenie powoduje odpowiedzialność dyscyplinarną".Najwyższy organ samorządu radców prawnych, tj. Krajowy Zjazd, uznał więc także, że należność z tytułu składek członkowskich jest należnością cywilnoprawną, której należy dochodzić w postępowaniu sądowym w celu wyegzekwowania należności.Samorządowy charakter organizacji radców prawnych i aplikantów radcowskich nie może być utożsamiany z organizacją stowarzyszeń. Zupełnie inne jest źródło prawne powstania konkretnego stowarzyszenia i zasady "rządzące" w nim, a inne jest źródło prawne powstania i działalności samorządu radców prawnych. Z tych względów nie zachodzi celowość analizy porównawczej z orzeczeniami Sądu Najwyższego dotyczącymi różnych stowarzyszeń.Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 października 1986 r. w sprawie III PZP 63/86 zajął takie samo stanowisko jak w niniejszej uchwale stwierdzając: "Dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie Okręgowej Izby Radców Prawnych przeciwko radcy prawnemu o zapłatę składki członkowskiej".Powyższe rozważania doprowadziły Sąd Najwyższy do wniosku, że sprawa dotycząca należności z tytułu składki członkowskiej wynikającej z przynależności radcy prawnego do samorządu jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 2 § 1 k.p.c., co uzasadnia odpowiedź jak w pkt 1 uchwały.Artykuł 28 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych wymienia taksatywnie sytuacje, w których następuje zawieszenie prawa do wykonywania zawodu. Występuje to w wypadku:1) wykonywania zawodu adwokata w zespole adwokackim;2) podjęcia pracy w organach wymiaru sprawiedliwości, w organach ścigania, w notariacie lub w Państwowym Arbitrażu Gospodarczym, ale nie w charakterze radcy prawnego;3) uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego o zastosowaniu tej kary.Przepis wyraźnie stwierdza, że następuje wówczas zawieszenie prawa do wykonywania zawodu. Nie zawiera on postanowienia, że w takich sytuacjach, następuje także zawieszenie przynależności do samorządu. Nie ma również w pozostałych przepisach ustawy unormowania przewidującego zawieszenie przynależności radcy prawnego do samorządu, gdy następuje zawieszenie jego prawa do wykonywania zawodu. Prowadzi to do wniosku, że mimo zawieszenia prawa do wykonywania zawodu radca prawny jest nadal członkiem samorządu radców prawnych ze wszystkimi prawami i obowiązkami wynikającymi z przynależności do samorządu. Logiczną konsekwencją tego jest istnienie nadal obowiązku płacenia składek członkowskich. Jeżeli radca prawny - w związku z zawieszeniem prawa do wykonywania zawodu - nie chce podlegać obowiązkom wynikającym z przynależności do samorządu i nie chce korzystać z praw związanych z tą przynależnością, może wystąpić z wnioskiem o skreślenie z listy radców prawnych (art. 29 pkt 1), a z momentem skreślenia ustanie jego przynależność do samorządu i obowiązek płacenia składki.Przedstawione unormowanie nie różnicuje sytuacji prawnej radcy prawnego, który podjął pracę w notariacie w charakterze notariusza. Jedyny wyjątek od zasady zawieszenia prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego wobec podjęcia pracy w notariacie (i w innych organach wymienionych w art. 28 ust. 1 pkt 2) przewidziany jest w ust. 3 art. 28, który stwierdza, że nie stosuje się zawieszenia prawa do wykonywania zawodu wobec osób, które podejmują w wymienionych organach pracę na stanowisku radcy prawnego.Wymieniona jest uchwała nr 5 II Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 20 września 1987 r. - zgodnie więc z rozwiązaniami ustawy - w § 2 stwierdza, że zawieszenie w prawie do wykonywania zawodu radcy prawnego nie zwalnia z obowiązku płacenia składki i nie wpływa na jej wysokość.Powyższe rozwiązania uzasadniają odpowiedź jak w pkt 2 uchwały.