III PZP 25/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: A. Filcek, K. Michaluk, W. Myga, S. Perestaj (sprawozdawca), E. Mzyk, Z. Halota.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, w sprawie radcy prawnego Leona K. obwinionego z art. 3 ust. 2, art. 7 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145) po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 26 maja 1987 r.:"1. Czy w sprawach dotyczących odpowiedzialności dyscyplinarnej radców prawnych od orzeczenia sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji skazującego radcę prawnego na karę zawieszenia lub pozbawienia prawa do wykonywania zawodu przysługuje ukaranemu odwołanie do sądu dyscyplinarnego drugiej instancji, czy wprost do Sądu Najwyższego?2. W razie przyjęcia drugiej alternatywy:a) które z odwołań wniesionych od orzeczenia skazującego radcę prawnego na karę zawieszenia prawa do wykonywania zawodu polega rozpoznaniu w pierwszej kolejności, odwołanie rzecznika dyscyplinarnego wniesione do sądu dyscyplinarnego drugiej instancji, czy odwołanie ukaranego wniesione do Sądu Najwyższego,b) czy gdy orzeczenie skazujące na karę zawieszenia prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego zawiera ponadto skazanie radcy prawnego za inne przewinienia na karę upomnienia lub nagany z ostrzeżeniem, Sąd Najwyższy rozpoznaje odwołanie ukaranego od obu kar, czy tylko od kary zawieszenia prawa do wykonywania zawodu?"podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Radcy prawnemu, któremu sąd dyscyplinarny pierwszej instancji wymierzył karę zawieszenia lub pozbawienia prawa do wykonywania zawodu, przysługuje odwołanie do sądu dyscyplinarnego drugiej instancji, a gdy kara taka została orzeczona przez sąd dyscyplinarny drugiej instancji, ukaranemu przysługuje odwołanie do Sądu Najwyższego.Uzasadnienie faktyczneI. Przedstawione do rozpoznania składowi siedmiu sędziów zagadnienia prawne wyłoniły się na tle następującego stanu faktycznego:Obwiniony radca prawny został skazany orzeczeniem Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego w K. za jedno przewinienie na karę zawieszenia prawa do wykonywania zawodu na okres 1 roku oraz za drugie przewinienie na karę nagany z ostrzeżeniem. Od powyższego orzeczenia wniósł odwołanie obwiniony i rzecznik dyscyplinarny.Obwiniony w odwołaniu skierowanym bezpośrednio do Sądu Najwyższego domagał się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i uniewinnienia go, a więc rozpoznania zasadności skazania go za oba przewinienia, za które został ukarany. Rzecznik dyscyplinarny w odwołaniu skierowanym do Wyższego Sądu Dyscyplinarnego domagał się zmiany zaskarżonego orzeczenia w przedmiocie kary przez wymierzenie obwinionemu za pierwsze przewinienie kary surowszej w postaci pozbawienia prawa do wykonywania zawodu.Przewodniczący Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego w K. przedstawił sprawę z odwołaniem obu stron do rozpoznania Sądowi Najwyższemu. W tej sytuacji powstała wątpliwość, czy obwiniony od orzeczenia sądu dyscyplinarnego I instancji może odwołać się wprost do Sądu Najwyższego oraz w przypadku przyjęcia takiej możliwości - w jakiej kolejności i przez jaki organ odwołania powinny być rozpoznane.II. Postępowanie dyscyplinarne w stosunku do radców prawnych cechuje specyfika wynikająca z możliwości odwołania się ukaranego od orzeczenia skazującego na karę zawieszenia lub pozbawienia prawa do wykonywania zawodu do Sądu Najwyższego. Artykuł 65 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145) normujący tę kwestię jednak nie określa bliżej, czy odwołanie to przysługuje dopiero po wyczerpaniu postępowania dyscyplinarnego w toku instancji, czy także z pominięciem toku instancji przed sądami dyscyplinarnymi stanowiącymi organy samorządu radców prawnych.Rozważając tę kwestię należy przede wszystkim mieć na względzie unormowania dotyczące ustroju sądów dyscyplinarnych samorządu radcowskiego.Zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy o radcach prawnych okręgowy sąd dyscyplinarny rozpatruje sprawy dyscyplinarne członków okręgowej izby radców prawnych wniesione przez rzecznika dyscyplinarnego oraz odwołania od ostrzeżeń udzielonych przez dziekana rady okręgowej izby radców prawnych (art. 66 ust. 2). Wyłączenie od rozpoznawania spraw dyscyplinarnych przez ten sąd dotyczy członków rad okręgowych i członków Krajowej Rady Radców Prawnych (art. 62 ust. 2 ustawy o radcach prawnych).Od orzeczenia okręgowego sądu dyscyplinarnego przysługuje odwołanie od Wyższego Sądu Dyscyplinarnego (art. 54 ust. 2 wymienionej ustawy). To ogólne określenie możliwości odwołania się od orzeczenia okręgowego sądu dyscyplinarnego dotyczy wszystkich orzeczeń wydanych przez ten sąd oraz wszystkich stron biorących udział w postępowaniu dyscyplinarnym (§ 12 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 kwietnia 1984 r. w sprawie zasad i trybu postępowania dyscyplinarnego w stosunku do radców prawnych i aplikantów radcowskich - Dz. U. Nr 27, poz. 138). Potwierdzenie zasady ustrojowej dwuinstancyjnego postępowania dyscyplinarnego przed sądami stanowiącymi organy samorządu radcowskiego zawiera art. 62 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, który stanowi, że Wyższy Sąd Dyscyplinarny rozpatruje odwołanie od orzeczeń okręgowych sądów dyscyplinarnych.Podkreślić należy, że zarówno w art. 54, jak i w art. 62 ust. 1 ustawy o radcach prawnych nie ma żadnej wzmianki o ograniczeniu właściwości Wyższego Sądu Dyscyplinarnego w zakresie rozpoznawania odwołań od orzeczeń okręgowych sądów dyscyplinarnych.Z art. 62 ust. 2 wymienionej ustawy wynika natomiast, że także do członków Krajowej Rady Radców Prawnych oraz rad okręgowych izb radców prawnych zachowane jest dwuinstancyjne postępowanie dyscyplinarne. Od orzeczeń bowiem Wyższego Sądu Dyscyplinarnego, który rozpoznaje w I instancji sprawy radców prawnych będących członkami wymienionych rad, przysługuje odwołanie do tego Sądu jako sądu II instancji, rozpoznającego sprawy w składzie powiększonym (patrz § 8 pkt 2 powołanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości). Oznacza to, że w postępowaniu dyscyplinarnym w stosunku do radców prawnych i aplikantów radcowskich obowiązuje ustawowa zasada dwuinstancyjności. Prawne więc unormowanie postępowania dyscyplinarnego w stosunku do radców prawnych prowadzi do wniosku, że bez względu na to, jaką karę wymierzył okręgowy sąd dyscyplinarny radcy prawnemu lub aplikantowi radcowskiemu, ukaranemu i rzecznikowi dyscyplinarnemu oraz ewentualnie pokrzywdzonemu przysługuje odwołanie do Wyższego Sądu Dyscyplinarnego.Dopiero gdy Wyższy Sąd Dyscyplinarny utrzyma w mocy orzeczenie wymierzające obwinionemu karę zawieszenia lub pozbawienia prawa do wykonywania zawodu albo na skutek odwołania rzecznika lub pokrzywdzonego sąd ten zaostrzy karę przez wymierzenie obwinionemu jednej z wymienionych kar, otwiera się dla obwinionego możliwość odwołania się od orzeczenia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego do Sądu Najwyższego (art. 65 ust. 3 powołanej ustawy).Za takim rozumieniem art. 65 ust. 3 ustawy o radcach prawnych przemawiają także unormowania rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości oraz względy celowości i ekonomii procesowej. Zarówno ustawa, jak i rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości używając określenia I lub II instancja odnoszą to do sądów dyscyplinarnych jako organów samorządu radcowskiego. W żadnym z tych aktów Sąd Najwyższy nie został określony jako instancja w postępowaniu dyscyplinarnym. Sąd Najwyższy więc nie jest sądem dyscyplinarnym dla radców prawnych, chociaż rozpatruje sprawy dyscyplinarne tych osób. Oznacza to, że ustawodawca mając na względzie interes radców prawnych wprowadził szczególny tryb nadzoru nad tymi orzeczeniami sądu dyscyplinarnego II instancji, które wymierzają kary zawieszenia lub pozbawienia prawa do wykonywania zawodu, przewidując możliwość odwołania się tylko obwinionego od takiego orzeczenia Sądu Najwyższego, po wyczerpaniu postępowania przed organami samorządu.Stanowi to poddanie kontroli sądu państwowego tych orzeczeń sądu dyscyplinarnego II instancji, które wymierzają obwinionemu "kary na zawodzie", czyli kary zawieszenia lub pozbawienia prawa do wykonywania zawodu.Nie można pominąć okoliczności, że w toku instancji przed sądami dyscyplinarnymi obwiniony może uzyskać rozstrzygnięcie satysfakcjonujące go, przez zmianę orzeczenia sądu I instancji skazującego na jedną z wymienionych kar, a zatem nie byłoby celowe, aby z pominięciem II instancji mógł się w tych sprawach odwoływać wprost do Sądu Najwyższego.Za poglądem przyjętym w uchwale przemawia także okoliczność, że sądy dyscyplinarne są organami samorządu radców prawnych (art. 42 ust. 1 ustawy o radcach prawnych), a dwuinstancyjne postępowanie w tych sądach jest jednym z przejawów owej samorządności.Podnieść także należy, że w przypadku odwołania się obwinionego i rzecznika dyscyplinarnego od różnych kar Sąd Najwyższy nie mógłby rozpoznawać odwołania obwinionego w zakresie kar nie wymienionych w art. 65 ust. 3 ustawy o radcach prawnych. Za takim rozwiązaniem przemawia także treść § 40 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, nakazującego sądowi I instancji przedstawienie akt z odwołaniem sądowi dyscyplinarnemu właściwemu do rozpoznania odwołania. Przepis ten nawiązuje do treści art. 62 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, który przewiduje, że Wyższy Sąd Dyscyplinarny występuje jako I i II instancja. Z przepisu tego jednak wynika, że akta sprawy sądu dyscyplinarnego I instancji powinny być przedstawione sądowi dyscyplinarnemu II instancji, a nie Sądowi Najwyższemu, który, jak podkreślono, nie jest sądem dyscyplinarnym dla radców prawnych.W myśl art. 65 ust. 3 ustawy o radcach prawnych w przypadku orzeczenia wobec radcy prawnego kary zawieszenia lub pozbawienia prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego, ukaranemu przysługuje odwołanie do Sądu Najwyższego w terminie 14 dni od daty doręczenia orzeczenia na piśmie wraz z uzasadnieniem.Z treści więc tego przepisu wynika, że w stosunku do takiego ukaranego orzeczenie nie uprawomocnia się, pomimo rozpoznania sprawy przez II instancję w postępowaniu dyscyplinarnym. Jeżeli bowiem przepis ten przewiduje możliwość odwołania się od orzeczenia wymierzającego określoną karę, oznacza to, że orzeczenie nie mogło się uprawomocnić. Nie stoi na przeszkodzie takiej wykładni treść § 46 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, że orzeczenie sądu dyscyplinarnego II instancji jest prawomocne z chwilą ogłoszenia. Orzeczenie tego sądu jest prawomocne, jeśli utrzymuje w mocy orzeczenie lub wymierza karę, która nie może być przedmiotem odwołania się do Sądu Najwyższego, lub gdy obwiniony nie skorzystał z przysługującego prawa do odwołania.Skoro jednak art. 65 ust. 3 ustawy o radcach prawnych przewiduje możliwość złożenia przez ukaranego odwołania do Sądu Najwyższego od orzeczenia wymierzającego karę zawieszenia lub pozbawienia prawa do wykonywania zawodu, to rozporządzenie wykonawcze nie może zmienić unormowania ustawowego. Wykładnia łączna wymienionych przepisów prowadzi do wniosku, że orzeczenie sądu dyscyplinarnego II instancji jest prawomocne z chwilą ogłoszenia tylko w tych sytuacjach, gdy obwinionemu nie przysługuje możliwość odwołania się do Sądu Najwyższego. Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.