II UZP 9/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Szymańska. Sędziowie SN: K. Kolasiński (sprawozdawca), W. SanetraSentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Genowefy W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. o emeryturę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku postanowieniem z dnia 13 maja 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy osoba wykonująca pracę nakładczą, z którą rozwiązano umowę na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 4, poz. 19 ze zm.), ma prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 27)?"podjął następującą uchwałę:Osoba wykonująca pracę nakładczą, z którą rozwiązano umowę na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 4, poz. 19 ze zm.) ma prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 27). Uzasadnienie faktyczneIstota poważnych wątpliwości zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu sprowadza się do tego, czy przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin stosuje się do osób wykonujących pracę nakładczą na tej samej zasadzie, co przepisy prawa pracy. Do twierdzącej odpowiedzi na to pytanie skłania się Sąd Apelacyjny. Wskazuje na to konstatacja, iż "osoby wykonujące pracę nakładczą nie są pracownikami i nie pozostają w zatrudnieniu w rozumieniu art. 5 ust. 1 i 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, a mają jedynie uprawnienia do świadczeń przewidzianych ustawą w razie spełnienia wymagań określonych art. 61 tej ustawy, na zasadzie zrównania z "osobami pozostającymi w stosunku pracy" oraz że "również pozostałe uprawnienia pracownicze nabywają jedynie w sytuacji uregulowania tych uprawnień szczególnymi przepisami". Sąd Apelacyjny traktuje więc uprawnienia do świadczeń emerytalnych jako rodzaj uprawnień pracowniczych takich, jak przewidziane w prawie pracy. Pogląd ten przemawia za stanowiskiem, że reguła wyrażona w art. 303 § 1 k.p., iż przepisy prawa pracy stosuje się do osób wykonujących pracę nakładczą jedynie zakresie określonym w przepisach szczególnych, odnosi się także do uprawnień z zaopatrzenia emerytalnego pracowników. Ten tok rozumowania prowadzi do konkluzji sformułowanej przez Sąd Apelacyjny, iż skoro nie rozszerzono obowiązywania przepisów powołanego rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. na osoby wykonujące pracę nakładczą, to nie może mieć do nich zastosowania przywilej wcześniejszego, bez względu na wiek, nabycia prawa do emerytury.Inaczej tę relację ujmuje Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie, skoro uznał za bezsporne, iż wnioskodawczyni - osoba wykonująca pracę nakładczą - może nabyć prawo do wcześniejszej emerytury, przewidzianej powołanym rozporządzeniem MPiPS z dnia 26 stycznia 1990 r. Stanowisko takie, również bez uzasadnienia, zajęło Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej ("Służba Pracownicza" z 1990 r., z. 12, s. 12). Ministerstwo ograniczyło się do wskazówki, iż informacja o rozwiązaniu umowy o pracę nakładczą z przyczyn dotyczących zakładu pracy powinna być zamieszczona w świadectwie pracy.Omawiane stanowisko opiera się na założeniu, że skoro osoba wykonująca pracę nakładczą spełnia warunki określone w art. 61 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), to przysługują jej uprawnienia z tego zaopatrzenia emerytalnego. Użyte więc w tym przepisie sformułowanie "przysługują świadczenia na zasadach i w wysokości określonych w ustawie" odnosi się nie tylko do tej ustawy, ale i do aktów wykonawczych do niej, w tym i do powołanego rozporządzenia MPiPS z dnia 26 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy, które zostało wydane na podstawie delegacji z art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p.Problem jedności lub rozdzielności prawa pracy i prawa pracowniczych ubezpieczeń społecznych, a w tym i zaopatrzeń emerytalnych, jest złożony i niejednolicie ujmowany w doktrynie. (...) W ramach tego ogólnego problemu mieści się też zagadnienie stosowania w obydwóch tych działach prawa bądź tych samych, bądź odmiennych reguł "ekspansji" przepisów prawnych na inne grupy osób zawodowo czynnych, w tym i na osoby wykonujące pracę nakładczą.Regułę tę w stosunku do nich wyraża w ramach zaopatrzenia emerytalnego pracowników art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. Stanowi on, że "okresy pracy nakładczej uważa się za okresy równorzędne z okresami zatrudnienia w myśl art. 11 ust. 2 pkt. 12", jeśli spełnione są przewidziane w nim warunki. Ustawa ta posługuje się, obok pojęcia okresu zatrudnienia i okresu równorzędnego z nim, jeszcze pojęciem okresu zaliczanego do okresu zatrudnienia. W pojęciach tych zawarto m.in. "klucz" - reguły stosowania przepisów zaopatrzenia emerytalnego pracowników do osób nie będących pracownikami, a zatrudnionych w ramach innych stosunków prawnych niż stosunek pracy. Nie wnikając w niuanse podobieństw i różnic obydwu tych konstrukcji prawnych, tj. "okresu równorzędnego" i "okresu zaliczalnego" należy zwrócić uwagę na to, że te pierwsze są w całości zrównane z okresami zatrudnienia; w konsekwencji tego przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym stosuje się bez ograniczeń do osób wykonujących działalność zawodową uznaną za równorzędną z zatrudnieniem.Porównanie mechanizmu stosowania przepisów kodeksu pracy wobec osób wykonujących pracę nakładczą, określonego w art. 303 § 1 k.p., do reguł stosowania przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników wobec tych osób, wynikających z zakwalifikowania w art. 61 ust. 1 ustawy o z.e.p. okresów pracy nakładczej do okresów równorzędnych z okresami zatrudnienia, wskazuje, że nie są to identyczne, a nawet podobne konstrukcje prawne. Podczas bowiem, gdy z mocy art. 303 § 1 k.p. przepisy prawa pracy stosuje się do osób wykonujących pracę nakładczą tylko w takim zakresie, jaki został przewidziany w rozporządzeniach Rady Ministrów regulujących pracę nakładczą, to do okresów równorzędnych z okresami zatrudnienia, w tym i do okresów pracy nakładczej, stosuje się w pełni przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników. Ograniczenia ich stosowania mogą być przewidziane jedynie w szczególnych regulacjach prawnych lub wynikać z odmienności warunków zatrudnienia w ramach umowy o pracę nakładczą i umowy o pracę. Wspomniane odrębności warunków zatrudnienia w ramach umowy o pracę nakładczą, w zakresie objętym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniem prawnym, zostały sprecyzowane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 20 kwietnia 1990 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. Nr 28, poz. 165). Stosując więc do osób wykonujących pracę nakładczą instytucje wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy na podstawie powołanej ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (...) należy mieć na uwadze odrębności przewidziane w tym przedmiocie w powoływanym już rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 20 kwietnia 1990 r. w stosunku do osób wykonujących pracę nakładczą.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. podjął uchwałę rozstrzygającą zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku o treści sformułowanej w sentencji.