I CR 242/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia Z. Masłowski (sprawozdawca).Sędziowie: A. Gola, K. Kołakowski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Władysława K. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w S. o uchylenie uchwały Walnego Zgromadzenia na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 28 grudnia 1972 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód w pozwie wniesionym przeciwko pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej żądał uchylenia uchwały Zgromadzenia Przedstawicieli tej Spółdzielni z dnia 30 czerwca 1972 r. w przedmiocie wykluczenia go z grona członków. Jako podstawę żądania powód podał, że zaskarżona uchwała narusza przepisy prawa, ponieważ:1) powodowi nie doręczono pełnej treści uchwały Zgromadzenia Przedstawicieli z dnia 30 czerwca 1972 r. wraz z uzasadnieniem;2) nie wskazano nawet w uchwale Rady Spółdzielni, która z kilku okoliczności wymienionych w przepisie pkt 3 § 26 statutu Spółdzielni była przyczyną wykluczenia powoda ze Spółdzielni;3) uczestniczący w Zgromadzeniu Przedstawicieli w dniu 30 czerwca 1972 r. przedstawiciele nie zostali wybrani w głosowaniu tajnym, jak tego wymaga przepis § 36 pkt 2 statutu Spółdzielni.Ponadto powód zarzucił, że zaskarżona uchwała również merytorycznie jest sprzeczna z prawem, ponieważ przyczyną wykluczenia był spór o ogródek przydomowy, który powód zajmuje od 25 lat, obecnie zaś odmówił bezpodstawnemu żądaniu pozwanej przekazania tego ogródka innemu członkowi.Sąd Wojewódzki, oddalając powództwo, ustalił następujący stan faktyczny:Powód był od 1947 r. członkiem pozwanej i zajmował mieszkanie w budynku dzierżawionym przez pozwaną od Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w S. Pozwana oprócz budynków dzierżawiła również nie zagospodarowane tereny do nich przyległe, zezwalając milcząco na zajmowanie ich przez członków na ogródki działkowe. Ogródek taki zajął i posiadał również powód.W dniu 6 maja 1966 r. Walne Zgromadzenie Spółdzielni podjęło uchwałę zobowiązującą zarząd Spółdzielni do opracowania projektu zagospodarowania osiedla nr 1. Projekt taki został opracowany i zatwierdzony przez Wydział Budownictwa, Urbanistyki i Architektury decyzją z dnia 24 kwietnia 1970 r. Zgodnie z projektem ogródki miały być zlikwidowane, a na ich miejscu miały być założone place zabaw dla dzieci i zbudowane garaże. Zarząd Spółdzielni planował realizację projektu w 4 etapach. W pierwszym etapie (lata 1970-1971) nastąpić miała budowa zespołów garażowych, w drugim (lata 1971-1972) likwidacja bud, szopek, prowizorycznych garaży i innej tego typu zabudowy rozrzuconej po terenie osiedla, w trzecim (lata 1972-1973) likwidacja ogródków i urządzanie terenów rekreacyjnych, a w czwartym (lata 1973-1975) budowa pawilonów handlowo-usługowych wzdłuż ulicy (...).Wiosną 1970 r. rozpoczęto budowę garaży na terenie, na którym poprzednio znajdowała się część ogródków. Powód otrzymał zezwolenie na uczestniczenie w budowie garaży i wybudował 1 boks, z którego obecnie korzysta po zawarciu z pozwaną umowy najmu i zaliczeniu mu wkładu budowlanego. Budowa garaży wywołała niezadowolenie wśród tej części spółdzielców, którym garaże nie były potrzebne, a szczególnie wśród tych, którym zabrano na ten cel ogrody. Starali się oni w drodze interwencji u władz i w prasie przeszkodzić budowie garaży. W dniu 16 grudnia 1970 r. odbyło się Zebranie Przedstawicieli Spółdzielni poprzedzone zebraniami osiedlowymi, na których dyskutowano nad sposobem zagospodarowania osiedli.W wyniku dyskusji zebranie podjęło uchwałę zobowiązującą radę osiedla nr 1 do rewizji planu zagospodarowania w zakresie budowy garaży i likwidacji ogródków oraz postanowiło dokonać jednolitego ogrodzenia zaplecza blokowego osiedla nr 1 i podziału ogródków między osoby nie posiadające garaży. O Zebraniu Przedstawicieli w dniu 16 grudnia 1970 r. powód był zawiadomiony ogłoszeniem w prasie, które zawierało informację o miejscu wyłożenia materiałów. Na żądanie powoda mógł być mu udostępniony protokół. Powód nie wykorzystał tych możliwości, nie zapoznał się z uchwałą zebrania i nie zaskarżył jej.Wyłoniony na zebraniu osiedlowym komitet do dokonania podziału ogródków postanowił ogródki tych spółdzielców, którzy posiadali nowo zbudowane garaże, oraz tych, którzy mimo wysłania im deklaracji nie zgłosili chęci posiadania ogródka, przydzielić innym członkom. Ponieważ powód objął garaż, użytkowaną dotychczas przez niego działkę przydzielono Stanisławowi R.Powód, wzywany kilkakrotnie do przekazania ogródka Stanisławowi R., nie zastosował się do tego żądania i mimo zobowiązania się na posiedzeniu Rady Spółdzielni do przekazania nie wykonał tego zobowiązania, wezwany zaś ponownie na posiedzenie Rady w dniu 25 maja 1972 r., odmówił wydania ogródka, wobec czego Rada podjęła uchwałę o wykluczeniu go ze Spółdzielni.Uchwałę wraz z uzasadnieniem doręczono powodowi z pismem z dnia 27 maja 1972 r. W przewidzianym terminie powód odwołał się od decyzji Rady do Zebrania Przedstawicieli. Wybór przedstawicieli dokonywany był na zebraniach osiedlowych w głosowaniu jawnym. Powód nie zgłaszał zastrzeżeń co do sposobu przeprowadzenia wyboru przedstawicieli na zebraniu w osiedlu nr 1 w dniu 29 czerwca 1971 r. Zastrzeżenia zgłoszone przez innego członka Jana M. nie zostały potwierdzone w toku postępowania wyjaśniającego.Zebranie Przedstawicieli, na którym miało być rozpoznane odwołanie powoda od decyzji Rady, wyznaczone zostało na dzień 30 czerwca 1972 r., o czym powoda zawiadomiono na piśmie. Na zebranie przybyło 65 przedstawicieli spośród 100 zaproszonych.Powód uczestniczył w zebraniu. W toku obrad oświadczył, że nie wyraża zgody na oddanie ogródka. Zebranie stosunkiem głosów 53 - za, 10 - przeciw i 2 wstrzymujących się podjęło uchwałę o wykluczeniu powoda ze Spółdzielni. Powód powziął wiadomość o uchwale zebrania w toku obrad, ponadto został o niej powiadomiony pismem z dnia 10 lipca 1972 r., zawierającym równocześnie pouczenie o trybie i terminie zaskarżenia.Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Wojewódzki doszedł do wniosku, że podniesione w pozwie uchybienia formalne nie powodują nieważności zaskarżonej uchwały. Powód uczestniczył w Zebraniu Przedstawicieli i zarówno sama uchwała, jak i motywy jej podjęcia były mu znane. Zawiadomienie więc na piśmie było potrzebne nie do ważności uchwały, lecz do skuteczności wykluczenia. Natomiast doręczona powodowi decyzja Rady była szczegółowo uzasadniona zgodnie z wymaganiami statutu. Wreszcie sprzeczny ze statutem jawny wybór delegatów na Walne Zgromadzenie był zgodny z ustaloną od dawna praktyką, która doprowadziła do zmiany w tym przedmiocie postanowień statutowych. Ponadto Sąd Wojewódzki nie dopatrzył się związku przyczynowego pomiędzy jawnym wyborem przedstawicieli a wykluczeniem powoda ze Spółdzielni.Jeżeli chodzi o merytoryczny zarzut sprzeczności z prawem uchwały o wykluczeniu powoda, Sąd Wojewódzki uznał, że polemika z motywami prawomocnej uchwały Zgromadzenia Przedstawicieli z dnia 16 grudnia 1970 r., której powód nie zaskarżył, jest obecnie spóźniona i niedopuszczalna. Niepodporządkowanie się tej uchwale, a następnie uporczywe ignorowanie zaleceń i wezwań zarządu oraz Rady Spółdzielni jest sprzeczne zarówno z podstawowymi obowiązkami członka, jak i z samą ideą spółdzielczości, opartej przecież na samorządzie. Wykluczenie przeto powoda ze Spółdzielni nie tylko nie jest sprzeczne z przepisami, ale przeciwnie, ma na celu interes Spółdzielni, której członkowie muszą mieć pewność, że uchwały podjęte przez ich najwyższy organ samorządowy będą wykonywane.Okoliczność, że powód gotów był wydać ogród na inne cele, nie może spowodować korzystniejszej oceny jego zachowania, nie powód bowiem, lecz powołane przez ogół spółdzielców organy decydować mają o przeznaczeniu należących do Spółdzielni terenów.Powód, nie wykonując statutowych obowiązków (§ 9 pkt 5 statutu) i odmawiając wykonania uchwały Walnego Zgromadzenia, zawinił wykluczenie go ze Spółdzielni.Wyrok ten skarży powód rewizją, w której zarzuca niewyjaśnienie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności oraz sprzeczność ustaleń sądu z treścią zebranego materiału i inne uchybienia procesowe mające wpływ na wynik sprawy, a w następstwie tych uchybień przyjęcie błędnego poglądu, że odmowa wydania ogródka przydomowego uzasadnia wykluczenie powoda ze Spółdzielni na podstawie § 26 pkt 3 statutu.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustawa z 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. z 1961 r. Nr 12, poz. 61) w art. 21 § 1 stanowi, że wykluczenie członka ze spółdzielni może nastąpić, gdy z jego winy dalsze pozostawanie w spółdzielni nie da się pogodzić z postanowieniami statutu lub z zasadami współżycia społecznego. Bliższe określenie przyczyn wykluczenia ustawa pozostawia unormowaniu statutowemu.Na podstawie powyższego upoważnienia ustawowego statut pozwanej Spółdzielni w § 26 przewiduje, że podstawą wykluczenia z grona członków może być: 1) świadome działanie na szkodę spółdzielni, 2) poważne wykroczenie przeciwko ogólnym zasadom współżycia społecznego, 3) uporczywe naruszanie przepisów statutu, regulaminów i innych uchwał organów spółdzielni, a w szczególności niewykonywanie istotnych zobowiązań wobec spółdzielni oraz 4) świadome podanie niezgodnych z prawdą informacji we wniosku o przydział lub zamianę mieszkania.Zacytowane postanowienia statutu, precyzujące bliżej przyczyny wykluczenia członka ze spółdzielni, nie mogą jednak wykraczać poza ogólne ramy zakreślone przez art. 21 § 1 ustawy o spółdzielniach z czego wynika, że wymienione w § 26 statutu podstawy wykluczenia muszą być takiej wagi i znaczenia, aby zgodnie z wymaganiami ustawy dalsze pozostawanie członka w spółdzielni nie dało się z ich powodu pogodzić z postanowieniami statutu lub z zasadami współżycia społecznego.Sąd Wojewódzki, aprobując uchwałę wykluczającą powoda na podstawie § 26 ust. 3 statutu, dopatrzył się usprawiedliwionej przyczyny wykluczenia w tym, że powód nie podporządkował się uchwale Zebrania Przedstawicieli Spółdzielni z dnia 16 grudnia 1970 r. w przedmiocie podziału ogródków pomiędzy członków nie posiadających garaży, a następnie uporczywie ignorował zalecenia i wezwania zarządu i Rady Spółdzielni do wydania użytkowanego ogródka, takie bowiem postępowanie powoda jest, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, sprzeczne zarówno z podstawowymi obowiązkami członka, jak i z samą ideą spółdzielczości opartej na samorządzie.Pogląd ten, oceniany ze stanowiska art. 21 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach oraz § 26 statutu, nasuwa istotne zastrzeżenia.Ze sformułowań zawartych w § 26 statutu wynika, że wymienione w nim przyczyny wykluczenia ze spółdzielni polegają na poważnym naruszeniu istotnych obowiązków członkowskich. Wskazuje na to zarówno sformułowanie pkt 2 § 26 statutu, który mówi o poważnym wykroczeniu przeciwko zasadom współżycia społecznego, jak i treść pkt 3 tego paragrafu, w którym użycie częstotliwej formy ("naruszanie", "niewykonywanie") w połączeniu z przymiotnikiem "uporczywy" oraz odniesienie niewykonywania do istotnych zobowiązań podkreśla w sposób wyraźny wagę i znaczenie naruszanych przez członka obowiązków oraz uporczywy, a zatem obarczony znacznym ładunkiem złej woli charakter tych naruszeń. Powyższa treść postanowień statutowych koresponduje z ogólną ramową normą art. 21 § 1 cytowanej ustawy o spółdzielniach, jedynie bowiem poważne naruszenie istotnych obowiązków członkowskich może powodować, że pozostawanie winnego członka w spółdzielni nie da się pogodzić z postanowieniami statutu lub z zasadami współżycia społecznego.Sąd Wojewódzki, uznając słuszność wykluczenia powoda ze Spółdzielni, nie miał na uwadze tych założeń, wyszedł natomiast ze ściśle formalnego stanowiska, że odmowa wydania ogródka wbrew uchwale Zebrania Przedstawicieli Spółdzielni i mimo kilkakrotnych wezwań ze strony zarządu i Rady Spółdzielni stanowi uporczywe naruszenie uchwały, spełniając przesłankę wykluczenia przewidzianą w pkt 3 § 26 statutu.Przede wszystkim Sąd Wojewódzki nie rozważył, czy obowiązki powoda wynikające z używania ogródka działkowego należą do obowiązków istotnych w rozumieniu postanowienia § 26 pkt 3 statutu i czy na skutek ich niewykonania powstała sytuacja przewidziana w art. 21 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, w której pozostawanie powoda nadal w Spółdzielni nie dałoby się pogodzić czy to z postanowieniami statutu, czy też z zasadami współżycia społecznego.Przy wnikliwym rozważaniu tego podstawowego zagadnienia należy mieć na uwadze, że jeśli się uwzględni główny cel i zadania spółdzielni mieszkaniowych, których działalność ma za przedmiot przede wszystkim zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych ludności, to przydzielenie członkowi przez spółdzielnię ogródka przydomowego, chociaż ma na celu zaspokojenie "innych potrzeb gospodarczych", o których mowa w art. 21 § 1 cytowanej ustawy, ma jednak niewątpliwie charakter świadczenia ubocznego, dodatkowego, leżącego niejako na marginesie głównych zadań spółdzielni. W związku z tym również i obowiązki członka wobec spółdzielni wynikające z użytkowania ogródka mają niższą rangę w hierarchii obowiązków członkowskich, co powinno rzutować na ocenę ciężaru gatunkowego wykroczeń, jakich dopuszcza się członek naruszający te obowiązki.Oczywiście, nie można wykluczyć, że również naruszenie tych ubocznych obowiązków może w pewnych okolicznościach kwalifikować zachowanie się członka jako zachowanie uprawniające spółdzielnię do zastosowania sankcji z § 26 statutu. Będzie to miało miejsce zwłaszcza wówczas, gdy postępowanie członka godzi w poważnej mierze w zasady współżycia społecznego (pkt 2 § 26 statutu) lub zmierza do wyrządzenia spółdzielni szkody (pkt 1 § 26 statutu).Istnienie jednak tych przesłanek nie wynika ani z dokonanych ustaleń, ani z zebranego w sprawie materiału. Natomiast powód, uzasadniając swą odmowę wydania ogródka innemu członkowi, podnosi nie tylko znaczną krzywdę, jaką mu wyrządzi oddanie ogródka, który posiada od 25 lat i w którym dokonał w tym okresie poważnych nakładów, ale powołuje się ponadto na swoją postawę i zasługi wobec pozwanej. Twierdzi on, że jest jednym z najstarszych członków pozwanej Spółdzielni, że cieszy się nienaganną opinią, że nie tylko nie przysparzał nigdy Spółdzielni kłopotów, ale przeciwnie, swoją aktywną postawą społeczną, zaangażowaniem i pomocą przy wykonywaniu różnych czynów społecznych ułatwiał realizację zadań Spółdzielni - m.in. uczestniczył w urządzaniu terenów zielonych w osiedlu w ramach czynu społecznego, które to prace wycenione zostały przez Spółdzielnię na ok. 7.000 zł. Ponadto skarżący podnosi, że pozwana dysponuje wolnymi terenami i z nich może przydzielić ogródki tym członkom, którzy ich nie posiadają. Wreszcie oświadcza, że gotów jest oddać ogródek na cel społeczny, na utworzenie terenu rekreacyjnego zgodnie z uchwałą Walnego Zgromadzenia z 1966 r.Zarówno postawa powoda w sprawie, jak i wszystkie przytoczone okoliczności, jeżeli okażą się prawdziwe, powinny być rozważone przez Sąd Wojewódzki i wzięte pod uwagę przy ocenie - ze stanowiska art. 21 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach oraz postanowień statutu - zasadności podstaw wykluczenia powoda ze Spółdzielni.Należy podkreślić, że ewentualne zajęcie stanowiska uznającego, iż brak jest przesłanek wykluczenia powoda, nie przesądza o tym, że żądanie Spółdzielni wydania ogródka jest także prawnie nieuzasadnione. Konflikt między członkiem a Spółdzielnią na tle korzystania z ogródka stanowi zagadnienie odrębne. Ocena zasadności wykluczenia ze spółdzielni powinna być dokonana w płaszczyźnie zawinionego działania członka, które wskazuje na jego ujemną postawę wobec spółdzielni, godzącą w istotę stosunku spółdzielczego i nie dającą się pogodzić z celem i zadaniami spółdzielczości. Natomiast prawa i obowiązki wynikające z posiadania na terenie spółdzielni ogródka działkowego, aczkolwiek pozostają w ścisłym związku z członkostwem, nie stanowią jednak koniecznego jego składnika i leżą w sferze stosunku cywilnoprawnego w ramach stosunku członkostwa. Stąd konflikt wynikły na tle posiadania ogródka może być rozstrzygany przez sąd na skutek powództwa opartego na przepisach prawa cywilnego.Z powyższych przyczyn zaskarżony wyrok, oparty na błędnych przesłankach, należało z mocy art. 388 § 1 k.p.c. uchylić i orzec jak w sentencji.