III CZP 68/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Wiśniewski. Sędziowie SN: T. Ereciński, A. Nalewajko (sprawozdawca)SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Rady Osiedla (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w G.W. przeciwko (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w G.W. o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale spółdzielni, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 15 maja 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy w razie podjęcia przez nadzwyczajne zebranie przedstawicieli członków spółdzielni - zwołane na żądanie organu powołanego do reprezentowania członków, zgłoszone w trybie art. 9 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. z 1990 r. Nr 6, poz. 36 ze zm.) - uchwały o podziale spółdzielni, nie zawierającej jednak niezbędnych składników treści takiej uchwały (art. 108 § 2 prawa spółdzielczego), właściwa jest droga powództwa z art. 42 Prawa spółdzielczego czy też droga powództwa z art. 9 ust. 4 wyżej powołanej ustawy, zmierzającego do zastąpienia orzeczeniem sądu nie całej uchwały, lecz brakującej jej części?podjął następującą uchwałę:W razie podjęcia przez walne zgromadzenie spółdzielni na podstawie art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36; zm.: Dz. U. Nr 29, poz. 175) uchwały o podziale spółdzielni nie zawierającej składników treści takiej uchwały wymienionych w art. 108 § 2 prawa spółdzielczego członkom spółdzielni, którzy wystąpili z żądaniem podziału, służy roszczenie z art. 9 ust. 5 w związku z ust. 4 powołanej wyżej ustawy. Uzasadnienie faktycznePowodowa Rada Osiedla w G.W. wystąpiła przeciwko tej Spółdzielni o wydanie przez sąd orzeczenia zastępującego uchwałę Walnego Zgromadzenia Przedstawicieli Spółdzielni o jej podziale.Pozwana Spółdzielnia wniosła o "odrzucenie powództwa", lub jego oddalenie, zarzucając, że doszło do wydania uchwały o wydzieleniu się z pozwanej Spółdzielni nowych dwóch spółdzielni.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 15 listopada 1990 r. oddalił powództwo i ustalił, co następuje. W skład pozwanej Spółdzielni wchodziły trzy osiedla (...). Z inicjatywy rad tych osiedli na dzień 29 czerwca 1990 r. zostało zwołane Nadzwyczajne Zebranie Przedstawicieli Członków pozwanej Spółdzielni. Z protokołu tego zebrania wynika, że uwzględniło ono zdecydowaną większością wniosek o podział Spółdzielni na trzy nowe spółdzielnie. Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Wojewódzki uznał, że żądanie powódki nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie bowiem z art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36 z późn. zm.) tylko w przypadku istnienia uchwały odmawiającej podziału spółdzielni członkowie, którzy wystąpili z żądaniem podziału, mogą w stosownym terminie żądać wydania przez sąd orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale, natomiast w sprawie niniejszej zapadła uchwała o podziale Spółdzielni.Przy rozpoznawaniu rewizji powódki od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 15 maja 1991 r. na podstawie art. 392 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, przytoczone w sentencji uchwały.Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczy wykładni art. 9 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36; zm.: Dz. U. Nr 29, poz. 175), a zwłaszcza jego ustępów 4 i 5. Ustęp 4 art. 9 przewiduje, że członkowie spółdzielni, którzy wystąpili z żądaniem podziału spółdzielni w trybie ust. 1 art. 9, mogą w razie podjęcia przez walne zgromadzenie uchwały odmawiającej podziału spółdzielni, w terminie określonym w tym przepisie wystąpić do sądu wojewódzkiego o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale. Zgodnie zaś z ust. 5 art. 9 ustawy takie samo żądanie może być zgłoszone w wypadku, gdy walne zgromadzenie nie rozpatrzy zgłoszonego przez członków żądania w terminie trzech miesięcy od dnia jego doręczenia. Żądanie Rady Osiedla (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w G.W. wydania orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale tej Spółdzielni było przedmiotem postępowania w sprawie niniejszej, a zostało ono oddalone przez Sąd Wojewódzki ze względu na brak przesłanek z art. 9 ust. 4 i 5 powołanej ustawy, wobec tego, że Nadzwyczajne Zebranie Przedstawicieli Członków pozwanej Spółdzielni podjęło uchwałę o podziale spółdzielni.Sąd Apelacyjny przy rozpoznawaniu rewizji strony powodowej od orzeczenia Sądu Wojewódzkiego zwrócił uwagę na nieprawidłowość podjętej uchwały jako nie zawierającej "niezbędnych składników treści takiej uchwały przewidzianych w art. 108 § 2 prawa spółdzielczego". Wątpliwość Sądu Apelacyjnego dotyczy natomiast kwestii, w jakim trybie wadliwa uchwała może być zakwestionowana przez członków spółdzielni żądających jej podziału, a mianowicie, czy w drodze powództwa z art. 42 prawa spółdzielczego, czy też w drodze powództwa z art. 9 ust. 4 cytowanej wyżej ustawy. Przedstawione zagadnienie prawne oparte jest na założeniu, że do uchwały o podziale spółdzielni, podjętej na podstawie art. 9 powołanej ustawy, ma zastosowanie wymaganie przewidziane w art. 108 § 2 prawa spółdzielczego. Założenie to jest trafne. Podział spółdzielni, podobnie jak przyłączenie jednostki organizacyjnej spółdzielni do innej spółdzielni, zostały wprowadzone jako nowe instytucje prawne przepisami ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 z późn. zm.) Podział spółdzielni uwzględnia potrzeby praktyki, a w szczególności umożliwia dokonywanie procesów dekoncentracyjnych, dostosowujących wielkość danej spółdzielni do granic odpowiadających potrzebom racjonalnej gospodarki, i może służyć umocnieniu demokracji wewnątrz spółdzielni (...). Jeżeli chodzi o spółdzielnie mieszkaniowe, to ich podział może prowadzić do bardziej racjonalnego gospodarowania zasobami mieszkaniowymi i do obniżenia obciążających członków kosztów utrzymania spółdzielni. Dla realizacji tych celów wprowadzono w prawie spółdzielczym instytucję podziału spółdzielni. W ustawie z dnia 20 stycznia 1990 r. uznano, że ze względu na przewidziane nią zmiany w zakresie organizacji i działalności spółdzielczości instytucja ta może mieć szczególnie szerokie zastosowanie i w art. 9 ustawy na ściśle określony czas, do dnia 31 grudnia 1990 r., wprowadzono - w stosunku do unormowań zawartych w prawie spółdzielczym - tego rodzaju modyfikacje, które mają ułatwiać przeprowadzenie podziału spółdzielni. Nie dotyczą one samej inicjatywy zwołania walnego zgromadzenia lub zebrania przedstawicieli i wymagań z tym związanych, w tym bowiem zakresie unormowanie zawarte w ust. 1 tego artykułu nie odbiega w istotny sposób od zawartych w art. 39 § 2-5 prawa spółdzielczego. Istotne natomiast różnice wprowadzono w dalszych przepisach tego artykułu. Przepis ust. 2 art. 9 stanowi bowiem, że uchwała walnego zgromadzenia w sprawie podziału spółdzielni jest podejmowana większością głosów, podczas gdy w art. 108 § 1 prawa spółdzielczego wymaga się większości 2/3 głosów. W ust. 3 art. 9 ustawy przewiduje się nieznane prawu spółdzielczemu ograniczenia, polegające na tym, że walne zgromadzenie może podjąć uchwałę odmawiającą podziału tylko ze względu na ważne interesy gospodarcze dotychczasowej spółdzielni lub istotne interesy jej członków. Istotne novum zawarte jest też w ust. 4 art. 9 ustawy, który w przypadku podjęcia uchwały odmawiającej podziału spółdzielni przewiduje dla członków, którzy wystąpili z żądaniem podziału, możliwość dochodzenia przed sądem wojewódzkim wydania orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale. Norma ta stanowi istotny wyłom w obowiązującej w prawie spółdzielczym zasadzie, że członek spółdzielni może podważyć moc obowiązującej go uchwały walnego zgromadzenia (nie dotyczącej jego indywidualnych praw majątkowych) tylko w drodze powództwa o uchylenie uchwały, wytoczonego w trybie art. 42 prawa spółdzielczego.Jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego, akcja przewidziana w art. 9 ust. 4 powołanej wyżej ustawy, jako mająca prowadzić nie do uchylenia uchwały odmawiającej podziału spółdzielni, lecz do wydania orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale, stanowi daleko silniejszą ochronę interesów członków spółdzielni, którzy wystąpili z żądaniem jej podziału niż powództwo z art. 42 prawa spółdzielczego. Akcja ta, ze względu na swój wyjątkowy charakter, przysługuje tylko w przypadkach, określonych w ust. 4 i 5 art. 9 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r.; nie wchodzi więc w rachubę w przypadku wydania przez walne zgromadzenie czy zebranie przedstawicieli uchwały uwzględniającej żądania podziału spółdzielni. Uchwała taka jednak wobec tego, że przepisy art. 9 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. nie normują jej treści i wobec tego, że - jak już wyżej zostało podniesione - dotyczy ona instytucji podziału spółdzielni przewidzianej już w prawie spółdzielczym powinna zawierać te wszystkie składniki, które zostały określone w art. 108 § 2 prawa spółdzielczego. Wymieniono wyczerpująco w tym przepisie takie elementy uchwały o podziale spółdzielni, jak oznaczenie dotychczasowej spółdzielni i powstającej w wyniku podziału, listy członków lub określenie grup członków przechodzących do nowo powstającej spółdzielni, zatwierdzenie bilansu spółdzielni i planu podziału składników majątkowych oraz praw i zobowiązań oraz data podziału spółdzielni, są niezbędne do tego, aby uchwała mogła wywrzeć skutek prawny, to jest doprowadzić do podziału spółdzielni. Podział taki bowiem musi obejmować substrat osobowy i majątkowy spółdzielni, co wymaga, jeżeli chodzi o ten ostatni, zatwierdzenia bilansu spółdzielni i planu podziału składników majątkowych oraz praw i zobowiązań. Konieczne jest także oznaczenie dotychczasowej spółdzielni, jak i nowo powstającej. Uchwała Nadzwyczajnego Zebrania Przedstawicieli Członków (...) Spółdzielni Mieszkaniowej z dnia 29 czerwca 1990 r. o którą chodzi w sprawie niniejszej, ogranicza się w swej treści do stwierdzenia, że w (...) Spółdzielni Mieszkaniowej wydziela się część zasobów w granicach terytorialnych dotychczasowego Osiedla (...) (akta). Nie zawiera ona w istocie żadnego ze składników wymienionych w art. 108 § 2 prawa spółdzielczego. Uchwała ta nie mogła zatem doprowadzić do podziału pozwanej Spółdzielni i wyłonienia z niej nowej Spółdzielni, obejmującej Osiedle (...), a więc była prawnie bezskuteczna. W takiej sytuacji, gdy nie doszło wprawdzie do odmowy podziału spółdzielni, ale podjęta uchwała o podziale - ze względu na jej treść nie obejmującą wszystkich niezbędnych składników - jest prawnie bezskuteczna, uznać trzeba, że zachodzi sytuacja analogiczna do przewidzianej w art. 9 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r., a dotyczącej uchylenia się przez walne zgromadzenie od rozpatrzenia żądania podziału spółdzielni. Także zatem w takim przypadku członkom spółdzielni, którzy wystąpili z żądaniem podziału, przysługuje powództwo z art. 9 ust. 5 w związku z ust. 4 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r.Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści wyrażonej w jej sentencji.