I KZP 15/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Bratoszewski. Sędziowie: J. Grajewski, E. Strużyna (sprawozdawca).Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: R. Stefański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Tadeusza F., oskarżonego o przestępstwo określone w art. 138 § 1 k.k. w zw. z art. 25 § 2 k.k., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 29 maja 1991 r. - zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy użyte w pkt 2 art. 59a k.k. określenie: «umyślne przestępstwo zniszczenia lub uszkodzenia mienia lub uczynienia go niezdatnym do użytku», które stanowi przesłankę orzeczenia nawiązki, swoim zakresem obejmuje tylko umyślne przestępstwa, zawierające w ustawowych znamionach łącznie lub choćby jedną ze wskazanych trzech alternatywnych postaci naruszenia cudzego mienia, czy też nadto obejmuje wszelkie inne umyślne przestępstwa, których skutkiem - objętym zamiarem sprawcy - jest szkoda w cudzym mieniu, określona jako zniszczenie lub uszkodzenie mienia lub uczynienie go niezdatnym do użytku, jak np. przewidziane w art. 136 § 1 pkt. 2 i 3 k.k., 138 k.k., 184 k.k., 208 k.k. i in.?".uchwali udzielić odpowiedzi jak wyżejUzasadnienie faktyczneNowe uregulowanie nawiązki, wprowadzone do kodeksu karnego ustawą z dnia 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach (Dz. U. Nr 23, poz. 100), nie tylko nie rozstrzygnęło kontrowersji na temat charakteru prawnego tej instytucji, ale wywołało dalsze wątpliwości, m.in. co do warunków jej stosowania.Problem podniesiony w pytaniu prawnym, sprowadzający się do tego, jak należy interpretować zawarte w pkt 2 art. 59a k.k. określenie "umyślne przestępstwo zniszczenia lub uszkodzenia mienia lub uczynienia go niezdatnym do użytku", wymaga zajęcia stanowiska nie tylko w tej kwestii. Ponieważ w myśl art. 59a pkt 2 k.k. obowiązek orzeczenia nawiązki powstaje "w razie skazania" za wymienione przestępstwo, koniecznej jest także wyjaśnienie, jak należy interpretować pojęcie "skazania".Treść art. 59a pkt 2 k.k. (zdanie ostatnie) nie pozostawia wątpliwości co do tego, że przesłanką orzekania nawiązki jest nie fakt skazania za każde przestępstwo przeciwko mieniu, w wyniku którego powstała szkoda, a tylko za takie, które doprowadziło do szkody w mieniu poprzez jego zniszczenie, uszkodzenie lub utratę funkcjonalności. Art. 59a pkt 2 k.k., dotyczy obowiązku orzeczenia nawiązki, nie odnosi się do przestępstw przeciwko mieniu ujętych w rozdziale XXIX kodeksu karnego (wyjątek stanowi art. 212), ale do pewnej kategorii czynów, wyodrębnionej ze względu na skutek przestępnego zachowania, tzn. zniszczenia mienia, uszkodzenie lub uczynienie go niezdatnym do użytku. Ustawodawca, używając w treści art. 59a pkt 2 k.k. ogólnego normatywnego pojęcia "mienie", objął nim bez wątpienia wszystkie desygnaty tego pojęcia. Z tego powodu, a także ze względu na uregulowanie obowiązku orzekania nawiązki w normie ogólnej, obowiązek ten nie może ograniczać się tylko do przypadków skazania za przestępstwo określone w art. 212 k.k. (także wówczas, gdy przepis ten jest elementem kumulatywnej kwalifikacji w myśl art. 10 § 2 k.k.), jak to niekiedy niesłusznie interpretuje się w praktyce sądowej.Identycznie, jak w art. 212 k.k., określona została strona przedmiotowa, a zarazem znamię skutku, w art. 127 pkt 1 k.k. i art. 220 k.k. Do tej samej grupy norm karnych należy zaliczyć zawarte zarówno w kodeksie karnym, jak i ustawach dodatkowych przepisy określające znamię skutku (występujące w zespole "znamiona strony przedmiotowej") poprzez użycie wyrazów: "Powodując uszkodzenie", "uszkadza", "Uszkodzi lub zniszczy" itp. (np. art. 140 § 1 pkt 4 k.k., art. 256 § 2 k.k., art. 269 k.k., art. 284 § 1 k.k., art. 285 § 1 k.k. oraz art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i o muzeach). Przytoczone określenia charakteryzują wymienione normy karne także od strony zamachu. Zamach jest tu skierowany nie na stosunek prawny, tzn. prawo własności lub posiadanie (jak w przypadku przestępstw - z wyjątkiem art. 212 - określonych w rozdziale XXIX kodeksu karnego), ale na integralność fizyczną mienia, jako przedmiotu materialnego. Analiza wymienionych typów przestępstw wskazuje bowiem, że wartościami społecznymi, które podlegają w nich ochronie jest m.in. mienie. Ustawodawca, wprowadzając obowiązek orzekania nawiązki w razie skazania za zniszczenie, uszkodzenie lub uczynienie go niezdatnym do użytku mienia, miał więc na uwadze takie czyny, w wyniku których dochodzi wprawdzie do naruszenia prawa własności lub posiadania, ale zamach skierowany na materię rzeczy doprowadza do fizycznego zniszczenia, unicestwienia, pozbawienia funkcjonalności, przeistoczenia postaci materialnej danego przedmiotu, w wyniku czego następuje całkowita lub znaczna utrata wartości majątkowej, a w efekcie szkoda w mieniu.Szkoda w mieniu, w postaci umyślnego uszkodzenia, zniszczenia lub uczynienia niezdatnymi do użytku konkretnych przedmiotów majątkowych, jest jednym z możliwych, alternatywnie określonych skutków w przepisach, np. w art. 136 § 1 k.k., art. 138 § 1 k.k., art. 217 § 2 k.k., art. 275 § 2 k.k., a także w art. 123 ust. 1, art. 124 ust. 1 i art. 125 ustawy z 24 października 1974 r. prawo wodne, gdyż nie ulega wątpliwości, że normy te chronią m.in. mienie. Nie powinno wywoływać zastrzeżeń uznanie, że w przypadku naruszenia normy karnej obejmującej czyn, który polega na umyślnym spowodowaniu szkody w mieniu, a z ustaleń dokonanych in concreto wynika, że szkoda wystąpiła co najmniej w jednej postaci przewidzianej w art. 59a pkt 2 k.k., orzeczenie nawiązki jest uzasadnione. A zatem w tych wszystkich wypadkach, w których dochodzi do skazania za umyślne przestępstwo, polegające wyłącznie lub m.in. na umyślnym spowodowaniu szkody w mieniu (np. art. 138 § 1 k.k., art. 136 § 1 k.k.), a ponadto szkoda występuje w określonej, wymaganej przez art. 59a pkt 2 k.k. formie, przesłanki orzeczenia nawiązki zostają spełnione. Trudno bowiem wskazać argumenty mogące uzasadniać stanowisko przeciwne. Pogląd, że ustawodawca wprowadził obowiązek orzekania nawiązki w wypadkach zniszczenia mienia mniejszej wartości, natomiast wtedy, gdy straty powstałe w wyniku sprowadzenia zdarzeń powszechnie niebezpiecznych (np. art. 136 § 1 k.k., art. 138 § 1 k.k.) są ogromne uznał stosowanie tego środka za niecelowe, pozbawiony byłby racjonalnych podstaw. Brzmienie przepisu art. 59a pkt 2 k.k. nie nasuwa wątpliwości, że wprowadzone w tym przepisie nowe uregulowanie instytucji nawiązki miało na celu wzmożenie ochrony mienia jako społecznie uznanego dobra przed umyślnymi zamachami doprowadzającymi do jego uszkodzenia lub unicestwienia. Należy podkreślić, że zniszczenie mienia (cudzego lub społecznego) w wyniku sprowadzenia pożaru określonego w art. 138 § 1 k.k. stanowi najczęściej występującą postać tej zbrodni. Z tych względów należy przyjąć, że skazaniem za przestępstwo "zniszczenia lub uszkodzenia mienia lub uczynienia go niezdatnym do użytku", określone w art. 59a pkt 2 k.k., jest skazanie za takie przestępstwo, do którego istoty należy umyślny zamach, zwrócony przeciwko fizycznej integralności mienia (materii przedmiotu), doprowadzający co najmniej do jednej z wymienionych postaci szkody.Uzupełniając powyższe wywody należy jednak stwierdzić, że treść art. 59a pkt 2 k.k. (zdanie ostatnie) nie stwarza podstaw do wnioskowania, że zamiarem ustawodawcy było wprowadzenie obowiązku orzekania nawiązki w każdym wypadku skazania za przestępstwo zniszczenia mienia, a więc np. wówczas, gdy występuje ono w postaci stadialnej. Ze swej istoty nawiązka powinna być środkiem, który rekompensuje - w całości, "z nawiązką" lub tylko w niewielkim zakresie (wobec możliwości orzekania nawiązki w ściśle określonych, niskich stosunkowo kwotach) - wyrządzone straty. Brak zatem przesłanek do stosowania tego środka w wypadkach, gdy uszkodzenie lub zniszczenie mienia nie nastąpiło.Zawarty w art. 59a pkt 2 k.k. warunek orzekania nawiązki "w razie skazania" za przestępstwo określone w tym przepisie, wprowadza wymaganie wyraźnego wskazania w wyroku podstawy faktycznej i prawnej stosowania omawianego środka (art. 360 k.p.k.). Konieczne jest więc przytoczenie odpowiednich ustaleń, stanowiących podstawę orzeczenia nawiązki, w opisie czynu przypisanego sprawcy, a także, w każdym przypadku, gdy to będzie możliwe, wskazanie tej podstawy w zastosowanych w wyroku przepisach ustawy karnej. Odzwierciedlenie w opisie czynu tych elementów umyślnego zachowania się sprawcy, które stwarzają podstawę do orzeczenia nawiązki ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy "zniszczenie, uszkodzenie (...) mienia" jest tylko jedną z możliwych postaci czynu przewidzianego w naruszonej normie karnej (np. art. 138 § 1, art. 217 § 2 k.k.). W przypadkach pozornego (pomijalnego, niewłaściwego) zbiegu przepisów ustawy, kwalifikacja prawna czynu, stanowiąc podstawę skazania sprawcy, nie będzie bowiem równocześnie określała przesłanek orzeczonej nawiązki.Podkreślenia wymaga fakt, że nie zawsze skazanie za umyślne przestępstwo, powodujące niszczenie lub uszkodzenie mienia, będzie stanowiło wystarczającą przesłankę do stosowania nawiązki na podstawie art. 59a pkt 2 k.k. Czyny polegające na zniszczeniu lub uszkodzeniu mienia występują w czasie popełnienia wielu przestępstw; zazwyczaj w związku ze stosowaniem przemocy, gwałtu, pokonywaniem oporu lub przeszkody, w trakcie używania niebezpiecznych narzędzi itp. (np. art. 148, 167-168, 184, 208-211 k.k.). We wszystkich tych wypadkach, szkoda w mieniu ma najczęściej postać środka prowadzącego do celu lub występuje jako pewien uboczny element albo skutek czynu, którego znamiona sprawca realizuje. Zamach w opisanych sytuacjach nie jest więc ukierunkowany na zniszczenie czy uszkodzenie przedmiotu, które stanowi zaledwie fragment innej zupełnie kryminalnej całości (np. uszkodzenie drzwi przy przestępstwie kradzieży z włamaniem, uszkodzenie odzieży w związku z rozbojem lub zabójstwem). Elementy szkody w mieniu w tych wypadkach znajdują wprawdzie czasami wyraz w opisie czynu zabronionego, dla pełnego zilustrowania wszystkich jego okoliczności, ale nie mogą stanowić przesłanki dodatkowych konsekwencji karnych (w myśli zasad wyłączenia wielości ocen w prawie karnym) (...).