I KZP 17/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN A. Murzynowski. Sędziowie: J. Bratoszewski (sprawozdawca), A. Deptuła, H. Gordon-Krakowska, J. Grajewski, J. Mikos, S. Zabłocki. Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: R. Stefański.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 czerwca 1991 r. przekazanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 16 pkt. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym z dnia 20 września 1984 r. Dz. U. Nr 45, poz. 241 (jedn. tekst: Dz. U. z 1990 r. Nr 26, poz. 153) składowi siedmiu sędziów celem wyjaśnienia następującego zagadnienia prawnego:"Czy przepis art. 10 § 1 k.k. ma zastosowanie do skazanego na karę nie niższą niż 6 miesięcy pozbawienia wolności, który w ciągu 5 lat po faktycznym odbyciu w okresie ciągłym, bądź w kilku okresach, co najmniej 6 miesięcy tej kary, popełnił umyślne przestępstwo podobne, przy czym odbyta kara jest niższa niż kara orzeczona w prawomocnym wyroku"?uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w pytaniu prawnym Ministra Sprawiedliwości zagadnienie było już przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. Tak np. w uchwale z dnia 14 września 1972 r. (OSNKW 1972, z. 12, poz. 186) stwierdzono, że "przepis art. 60 § 1 k.k. ma zastosowanie do sprawcy skazanego za przestępstwo umyślne na zasadniczą karę pozbawienia wolności nie niższą od 6 miesięcy zarówno wtedy, gdy - po odbyciu całości lub co najmniej 6 miesięcy tej kary - popełnił w ciągu 5 lat od opuszczenia zakładu karnego umyślne przestępstwo podobne do poprzedniego, jak i wtedy, gdy popełnił je po odbyciu co najmniej 6 miesięcy tej kary w toku dalszego jej odbywania". Jest to pogląd słuszny, wynikający zresztą expressis verbis z treści art. 60 § 1 k.k., który nie zawiera warunku, by kara orzeczona została odbyta w całości, lecz zawiera warunek, by została odbyta przez skazanego w wymiarze co najmniej 6 miesięcy. Jest to nieco odmienne określenie minimum kary odbytej przez skazanego, aniżeli przyjęte w poprzednio obowiązującym kodeksie karnym z 1932 r. (był to również art. 60 § 1), które wówczas wynosiło przynajmniej jedną trzecią orzeczonej kary. W obu jednak wypadkach chodzi o uzależnienie przyjęcia recydywy nie od odbycia kary w całości, lecz choćby w części (ściśle określonej).Według aktualnie obowiązującej regulacji bez znaczenia prawnego jest przy tym kwestia, w jakim stosunku okres odbytej kary pozostaje do kary orzeczonej, byleby okres kary odbytej wynosił co najmniej 6 miesięcy.Zresztą oprócz wykładni gramatycznej za stanowiskiem takim przemawiają także racje celowościowe.Gdyby bowiem przyjąć odmienne rozwiązanie, uznając za podstawę do przyjęcia recydywy tylko odbycie kary w całości, to takie rozwiązanie stawiałoby w gorszej sytuacji skazanego na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, który odbył ją w całości, od innego skazanego, który został skazany na znacznie surowszą karę, np. 5 lat pozbawienia wolności, i który po odbyciu nawet 3 lat pozbawienia wolności skorzystał z przerwy w wykonaniu kary. W razie popełnienia przez obu tych skazanych podobnego przestępstwa pierwszy byłby uznany za recydywistę, drugi zaś nie. Rozwiązanie takie byłoby wręcz nie do przyjęcia. Nie trzeba bowiem przekonywać, iż ten drugi sprawca stwarza większe zagrożenie dla porządku prawnego, skoro dopuścił się poważniejszego przestępstwa, o czym świadczy orzeczona kara w wyższym wymiarze.Przepis art. 60 § k.k. nakazuje uwzględniać fakt rzeczywistego odbycia wymaganego minimum kary. Jest to uzasadnione względami polityki kryminalnej; powrót do przestępstwa po odcierpieniu kary co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności wskazuje na uporczywość sprawcy. Konstrukcja recydywy z art. 60 § 1 k.k. opiera się na założeniu, że dowodem uporczywości sprawcy w naruszeniu prawa jest powrót do przestępstwa po odczuciu dolegliwości kary pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 6 miesięcy, co wiąże się z jej efektywnym odbiciem.Niezależnie jednak od powyższych rozważań, mających charakter merytoryczny, podnieść należy, że rozważaną tu kwestię rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale połączonych Izb Karnej i Wojskowej z dnia 22 grudnia 1978 r., zawierającej "Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie prawidłowego stosowania przepisów dotyczących przestępstw w warunkach recydywy" (OSNKW 1979, z. 1-2, poz. 1). W tezie 2 tejże uchwały stwierdzono wyraźnie, że "przez odbycie co najmniej 6 miesięcy (art. 60 § 1 k.k.) lub łącznie roku (art. 60 § 2 k.k.) kary pozbawienia wolności należy rozumieć faktyczne odbycie orzeczonej prawomocnie kary zasadniczej w całości lub w części, w wymiarze nie niższym niż 6 miesięcy lub roku".Wprawdzie instytucja "wytycznych" została zniesiona, ale nie zmienia to w niczym faktu, że chodzi tu o uchwałę połączonych Izb Karnej i Wojskowej. Taka zaś uchwała - zgodnie z treścią art. 21 ustawy o Sądzie Najwyższym - ma moc "zasady prawnej", od której odstąpić mogłyby ewentualnie znowu obie połączone Izby (art. 22 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym).Zważywszy jednak, że wspomniana uchwała została we wniosku Ministerstwa Sprawiedliwości uznana za trafną i nadal aktualną, od której ewentualnego odstąpienia nawet nie postuluje się, Sąd Najwyższy zaś także nie dostrzega takiej potrzeby, przeto i ten wzgląd formalnoprawny wskazuje, że w istocie nie zachodziłaby konieczność wyjaśnienia wątpliwości, o których mowa we wniosku. Stwierdzenie to mogłoby więc prowadzić nawet do odmowy podjęcia uchwały na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym.Analizując jednak treść przedstawionego pytania prawnego i jego uzasadnienia Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że pomijając problem wyrażony w samym pytaniu, który nawet u wnioskodawcy wydaje się nie budzić wątpliwości, pewną wątpliwość mogła stwarzać nie tyle kwestia, czy wystarczy odbycie choćby części kary, (byleby okres ten wynosił co najmniej 6 miesięcy), ile kwestia, czy dla uznania, że kara ta została odbyta, mają jakieś znaczenie przyczyny, z powodu których nie doszło do odbycia orzeczonej kary w całości.Tak rozumiejąc przedstawione we wniosku wątpliwości, Sąd Najwyższy uznał za potrzebne udzielić w swej uchwale odpowiedzi, wyrażając jednak stanowisko, że przyczyny nieodbycia kary w całości nie mają w kwestii przyjęcia powrotu do przestępstwa żadnego prawnego znaczenia. Obojętne jest w szczególności, czy przyczyny te są natury prawnej, np. przerwa w odbywaniu kary, warunkowe zwolnienie, ułaskawienie, darowanie części kary na podstawie amnestii, czy też natury faktycznej, jak np. ucieczka z zakładu karnego, czy popełnienie nowego przestępstwa w trakcie odbywania kary.Odmienny pogląd, wyrażony m.in. w komentarzu J. Bafii, K. Mioduskiego i M. Siewierskiego (wyd. z 1989 r., s. 256), nie może być przez Sąd Najwyższy zaaprobowany. Oparty jest on - co trafnie podkreślono w uzasadnieniu wniosku Ministra Sprawiedliwości - na treści postanowienia składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1953 r., który dotyczył wykładni art. 9 ust. 2 pkt 1 ustawy o amnestii z dnia 22 listopada 1952 r. (Dz. U. Nr 46, poz. 309) i odnosił się do zupełnie innego stanu prawnego.Zważywszy zaś, że ustawa nie różnicuje przyczyn, z powodu których skazany nie odbył kary w całości (z punktu widzenia ich znaczenia jako przesłanki uzasadniającej przyjęcie recydywy), to w myśl zasady lege non distinquente należy przyjąć, że jakiekolwiek zróżnicowanie nie jest możliwe. Zresztą oprócz wykładni gramatycznej za jednakowym traktowaniem wszystkich tych przyczyn przemawiają także względy celowościowe, o których była już mowa.Dlatego też Sąd Najwyższy uchwalił jak na wstępie.