V KZ 119/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Kempisty. Sędziowie: dr A. Kafarski (sprawozdawca), M. Szczepański.Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Tuszyńska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Stanisława R., jako interwenienta, po rozpoznaniu jego zażalenia na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 26 czerwca 1974 r.postanowił uchylić zaskarżone postanowienie w części orzekającej przepadek wartości dewizowych po zmarłym Janie R. i sprawę w tym zakresie przekazać Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie w celu ponownego jej rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem Sąd Wojewódzki w Krakowie na podstawie art. 48 § 1 k.k. orzekł przepadek wymienionych w nim wartości dewizowych wobec śmierci Jana R. i umorzenia przeciwko niemu postępowania, ponieważ: "(...) stanowiły one przedmiot przestępstwa, gdyż wbrew ustawie karnej skarbowej wymienione zagraniczne środki płatnicze czy złoto było przez Jana R. nabywane albo sprzedawane."Postanowienie Sądu Wojewódzkiego we wskazanej części zaskarżył pełnomocnik interwenienta, zarzucając: 1) obrazę art. 48 § 1 k.k.; 2) obrazę art. 3 § 2 k.p.k.; 3) błędną ocenę okoliczności faktycznych wskutek orzeczenia przepadku jednego dukata austriackiego, ponieważ moneta ta nie została wymieniona w akcie oskarżenia jako przedmiot handlu wartościami dewizowymi przez zmarłego Jana R.W konkluzji zażalenie wnosi o zmianę zaskarżonego postanowienia i wydanie do rąk spadkobierców zmarłego Jana R. wartości dewizowych, których przepadek orzekł Sąd Wojewódzki.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Zażalenie pełnomocnika interwenienta dopatruje się obrazy art. 48 § 1 k.k. w tym, że przepis ten przewiduje karę dodatkową, którą można orzec jedynie po przeprowadzeniu przewodu sądowego w stosunku do sprawcy, którego sąd uzna za winnego. Nie może więc przepis ten mieć zastosowania w rozpatrywanym w niniejszej sprawie wypadku, ponieważ postępowanie karne w stosunku do Jana R. zostało umorzone.Ponadto zażalenie pomija, że przepadek, o którym stanowi art. 48 § 1 k.k., może być orzeczony jako środek zabezpieczający, gdy zachodzą okoliczności wskazane w art. 104 k.k. Dalsze rozważanie tej kwestii jest jednak bezprzedmiotowe, gdyż art. 2 u.k.s. wyłącza zastosowanie art. 48 § 1 k.k. w sprawach o przestępstwa skarbowe, a pod zarzutem ich popełnienia pozostawał zmarły Jan R. Wyłączenie to jest zrozumiałe, gdyż ustawa karna skarbowa zawiera w tej kwestii odmienną regulację (art. 18).Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 listopada 1973 r. - VI KZP 32/73 (OSNKW 1974, z. 2, poz. 23) wyjaśnił, że do okoliczności wyłączających ukaranie sprawcy w rozumieniu art. 18 u.k.s. należy również ujemna przesłanka procesowa określona w art. 11 pkt 5 k.p.k.; śmierć oskarżonego zatem nie stanowi przeszkody do zastosowania przepadku rzeczy tytułem środka zabezpieczającego.II. Ustawa karna skarbowa (art. 234) przewiduje, że w sprawach o przestępstwa skarbowe postępowanie toczy się według przepisów kodeksu postępowania karnego ze zmianami zawartymi w dziale III tej ustawy. Zmiany te nie obejmują postępowania w sprawie stosowania środków zabezpieczających, mają zatem w tej kwestii zastosowanie przepisy kodeksu postępowania karnego.Postępowanie karne w stosunku do Jana R. zostało umorzone w toku postępowania sądowego po wniesieniu aktu oskarżenia ze względu na śmierć oskarżonego. W sprawie niniejszej nie może więc mieć zastosowania tryb postępowania wskazany w art. 282 k.p.k., gdyż przepis ten reguluje uprawnienia prokuratora i tryb postępowania sądu po umorzeniu przez prokuratora postępowania przygotowawczego.Do tego należy dodać, że art. 173 u.k.s. wyraźnie ograniczył stosowanie art. 282 k.p.k. do stadium postępowania przygotowawczego w sprawach o przestępstwa karne skarbowe.W związku z powyższym trzeba stwierdzić, że kodeks postępowania karnego nie reguluje w odrębnym przepisie trybu orzekania o przepadku rzeczy tytułem środka zabezpieczającego na podstawie art. 18 u.k.s. po umorzeniu postępowania w toku postępowania sądowego na skutek śmierci oskarżonego.Przepis art. 368 § 1 k.p.k. przewiduje, że jeżeli wyrok nie zawiera rozstrzygnięcia co do zaliczenia tymczasowego aresztowania, dowodów rzeczowych lub kosztów, sąd orzeka o tym postanowieniem. Sytuacja analogiczna do uregulowanej w tym przepisie zachodzi również wtedy, gdy postępowanie zostaje umorzone w związku ze śmiercią oskarżonego i sąd w postępowaniu umarzającym postępowanie nie orzeknie co do dowodów rzeczowych. W konkluzji trzeba więc stwierdzić, że orzeczenie o przepadku rzeczy tytułem środka zabezpieczającego na podstawie art. 18 u.k.s. następuje wówczas w trybie przewidzianym w art. 368 § 1 k.p.k.Przepis art. 29 § 1 u.k.s. przewiduje, że osoba trzecia może dochodzić w drodze postępowania określonego w tej ustawie swoich roszczeń do przedmiotów przestępstwa skarbowego podlegających przepadkowi (interwencja).Interwenientowi w postępowaniu przed sądem przysługują prawa strony (art. 261 u.k.s.) w granicach interwencji (art. 141 § 1 u.k.s.) i może on ustanowić pełnomocnika (art. 141 § 3 u.k.s.). Przepis art. 368 § 1 k.p.k. przewiduje, że w posiedzeniu, na którym rozstrzyga się o kwestiach wymienionych w tym przepisie, mają prawo wziąć udział strony. Na sądzie ciąży więc obowiązek zawiadomienia interwenienta i jego pełnomocnika o terminie tego posiedzenia, aby umożliwić interwenientowi obronę jego interesów.Sąd Wojewódzki w sprawie niniejszej obowiązku tego nie dopełnił, musiało to więc pociągnąć za sobą uchylenie zaskarżonego postępowania.Obrazę art. 3 § 2 k.p.k. zażalenie upatruje w tym, że wobec umorzenia postępowania ze względu na śmierć oskarżonego, nie wolno jest czynić ustaleń wskazujących na to, że był on sprawcą przestępstwa.Wyrażony w zażaleniu pogląd prawny jest błędny, skoro bowiem przepis prawa materialnego zezwala na orzeczenie przepadku rzeczy tytułem środka zabezpieczającego, to tym samym daje on sądowi upoważnienie do poczynienia ustaleń faktycznych koniecznych do podjęcia i uzasadnienia tej decyzji.Z przepisu art. 90 k.p.k. wynika, że każde postanowienie z wyjątkiem wypadków wskazanych w tym przepisie wymaga uzasadnienia. Ustawa, wprowadzając taki obowiązek, nie wskazała w odrębnym przepisie, co powinno zawierać uzasadnienie postanowienia. W związku z tym do uzasadnienia postanowień mają analogiczne zastosowanie zasady wyrażone w art. 372 k.p.k. w takim zakresie, w jakim ze względu na rodzaj rozstrzyganej kwestii jest to konieczne.W wypadku więc orzekania o przepadku rzeczy tytułem środka zabezpieczającego na podstawie art. 18 u.k.s. uzasadnienie postanowienia powinno zawierać ustalenia faktyczne dotyczące okoliczności, o których stanowi art. 16 u.k.s., ze wskazaniem, na podstawie jakich dowodów zostały one dokonane i dlaczego sąd nie uznał dowodów przeciwnych, a także wskazywać przyczyny, dla których sąd uznał za celowe orzec przepadek rzeczy tytułem środka zabezpieczającego, jeżeli ten przepadek jest fakultatywny.Przytoczona na wstępie treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie odpowiada wskazanym wyżej warunkom. Dlatego też, jeśliby nawet nie zachodziła przyczyna uchylenia zaskarżonego postanowienia wskazana w pkt IV niniejszego uzasadnienia, Sąd Najwyższy zmuszony byłby również uchylić to postanowienie z tego względu, że wobec niespełnienia przez nie wskazanych wyżej warunków nie mógłby dokonać kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia, gdyż musiałby sam dokonać całości ustaleń faktycznych, oceniając zarówno wartość poszczególnych dowodów, jak i celowość orzeczonego przepadku.