I CR 168/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Kuryłowicz. Sędziowie: H. Dąbrowski (sprawozdawca), A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Urzędu m.st. W. przeciwko Marii G. o ustalenie nieważności aktu notarialnego na skutek rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 19 listopada 1973 r.zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki, uwzględniwszy powództwo wytoczone przez Prezydium Rady Narodowej m.st. W., ustalił, że umowa zawarta między Skarbem Państwa, reprezentowanym przez Janinę R. i Helenę G., a Marią G., reprezentowaną przez Jerzego S., sporządzona w formie aktu notarialnego przed notariuszem Andrzejem G. w Państwowym Biurze Notarialnym w W. w dniu 22.I.1969 r. rep. nr A/a-VI-494/69, o przekazaniu Marii G. w wieczyste użytkowanie działki o obszarze 596 m2, położonej w W. przy ul. K. - jest nieważna.W uzasadnieniu wyroku Sąd m.in. ustalił, że w okresie międzywojennym Maksymilian G., mąż Marii G., wybudował domek jednorodzinny składający się z 6 izb, o łącznej powierzchni użytkowo-mieszkalnej 126 m2. Maksymilian G. zmarł w dniu 16.I.1947 r. Spadek po nim odziedziczyła w całości Maria G., co stwierdzone zostało postanowieniem Sądu Powiatowego w Krakowie z dnia 23.I.1968 r.Budynek przy ul. K. w czasie działań wojennych uległ znacznemu zniszczeniu. Decyzją z dnia 29.IX.1949 r. Prezydent m.st. W. na podstawie art. 7 i art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o rozbiórce i naprawie budynków zniszczonych i uszkodzonych wskutek wojny (Dz. U. z 1947 r. Nr 37, poz. 181 ze zm.) przydzielił wymieniony budynek Ministerstwu Obrony Narodowej do naprawy ze skutkami przewidzianymi w art. 9 tegoż dekretu. Zgodnie z postanowieniem tego przepisu, z tytułu dokonanej naprawy i odpowiednio do poniesionych kosztów przyznane zostało w powyższym trybie prawo użytkowania omawianego budynku na ostatecznie ustalony okres do dnia 9.VI.1972 r. Decyzją z dnia 26.I.1950 r. Prezydent m.st. W. załatwił odmownie wniosek o przyznanie Marii G. własności czasowej nieruchomości położonej przy ul. K. w W., z uzasadnieniem, że wniosek ten został złożony po upływie sześciomiesięcznego terminu przewidzianego w art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy.Maria G. w dniu 7.VII.1962 r. złożyła "wniosek o przyznanie terenu państwowego w wieczyste użytkowanie oraz o przywrócenie terminu do złożenia wniosku", a następnie ponawiała ten wniosek. Po ponownym - wobec uchylenia odmownej decyzji z dnia 10.X.1966 r. - rozpoznaniu sprawy Prezydium DRN W.-Ż. Wydział Gospodarki Komunalnej decyzją z dnia 26.III.1968 r., powołując się na przepisy art. 3, 13 i 24-27 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159) oraz § 1 i 3 uchwały nr 11 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1965 r. (MP Nr 6, poz. 18), postanowiło ustanowić na rzecz Marii G. prawo wieczystego użytkowania gruntu przy ul. K. o powierzchni 596 m2, zabudowanego domem jednorodzinnym, na okres 99 lat. Na podstawie tej decyzji zawarta została w dniu 22.I.1969 r. wyżej wymieniona umowa notarialna o przekazaniu Marii G. wymienionego gruntu w wieczyste użytkowanie. W dniu 2.IV.1969 r. pozwana sprzedała aktem notarialnym, sporządzonym w PBN w W. za nr A/a-IV 2341/69, prawo wieczystego użytkowania działki i prawo własności budynku położonego w W. przy ul. K. Józefowi P. Po rozpatrzeniu wystąpienia o zbadanie sprawy w trybie nadzoru Ministerstwo Gospodarki Komunalnej przekazało ją do rozpoznania Prezydium Rady Narodowej m.st. W., które decyzją z dnia 17.II.1971 r. z urzędu uchyliło decyzję Prezydium DRN W.-Ż. z dnia 26.III.1968 r. Powyższa decyzja Prezydium Rady Narodowej m.st. W. z dnia 17.II.1971 r. została utrzymana w mocy decyzją Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z dnia 5.VI.1971 r.Sąd Wojewódzki stwierdził, że podstawą zawarcia w dniu 22.I.1969 r. spornej umowy notarialnej między Skarbem Państwa a Marią G. o przekazaniu w wieczyste użytkowanie gruntu przy ul. K. w W. była decyzja Prezydium DRN W.-Ż. z dnia 26.III.1968 r., która po zawarciu umowy została prawomocnie uchylona. W myśl art. 58 § 1 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą jest nieważna. W konkretnym wypadku zawarcie umowy notarialnej z dnia 22.I.1969 r. było sprzeczne z art. 37 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach oraz z przepisami § 2 uchwały nr 11 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1965 r. w sprawie oddania niektórych terenów na obszarze m.st. Warszawy w wieczyste użytkowanie. Sąd wskazał, iż uchwała pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 25.IV.1964 r. III Co 12/64 dotyczy sprzedaży nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych, a zatem nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie, w której występuje inny stan faktyczny i prawny. W wyniku powyższych ustaleń Sąd Wojewódzki orzekł zgodnie z żądaniem pozwu.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę wskutek rewizji pozwanej Marii G., Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W sentencji cyt. uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 25.IV.1964 r. III Co 12/64 (OSNCP 1964, poz. 244) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że uchylenie ostatecznej uchwały prezydium rady narodowej lub decyzji organu do spraw gospodarki mieszkaniowej po zawarciu umowy sprzedaży nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U. Nr 31, poz. 132) nie powoduje samo przez się nieważności umowy; jednakże okoliczności, z powodu których uchylenie nastąpiło, mogą mieć znaczenie dla oceny w świetle prawa cywilnego ważności umowy sprzedaży lub dopuszczalności uchylenia się od skutków prawnych zawartego w niej oświadczenia woli. W uzasadnieniu uchwały m.in. powiedziano, że wymieniona ustawa przewiduje jako akt zbycia cywilnoprawną umowę sprzedaży z obowiązkiem zachowania formy aktu notarialnego. Przeniesienie zatem własności z Państwa na nabywcę ma być wynikiem cywilnoprawnej czynności i zarazem ta czynność ma być źródłem praw i obowiązków z tej umowy wzajemnej wypływających. Uchylenie decyzji administracyjnej, na podstawie której doszło do zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości, nie powoduje nieważności umowy, umowa bowiem jest w pełni samodzielną czynnością prawną z zakresu prawa cywilnego i podlega - od chwili jej zawarcia - pod względem ważności wyłącznie sankcjom prawa cywilnego.Nie ma też, jak m.in. podkreślono, usprawiedliwionej społecznie i gospodarczo potrzeby wprowadzania wyłomu w założeniach prawa cywilnego. Niezgodność umowy z ustawą o sprzedaży i z jej rozporządzeniami wykonawczymi oraz z przepisami prawa cywilnego może być stwierdzona niezależnie od tego, czy decyzję uchylono w drodze administracyjnej, przyczyny bowiem uchylenia mogą mieć znaczenie w procesie cywilnym, jeżeli zostaną ustalone w postępowaniu sądowym i w świetle zasad prawa cywilnego mają istotne znaczenie dla ważności lub wzruszalności umowy.W związku z tym należy podnieść, że ustawa z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, która jeszcze przed uchwaleniem kodeksu cywilnego ustanowiła instytucję użytkowania wieczystego, w swym brzmieniu pierwotnym (Dz. U. Nr 32, poz. 159) przewidywała (podobnie jak przepisy tej ustawy w brzmieniu znowelizowanym oraz przepisy kodeksu cywilnego), iż ustanowienie użytkowania wieczystego - po podjęciu stosownej decyzji przez organ do spraw gospodarki komunalnej i mieszkaniowej - następuje w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego. Wymieniona ustawa z dnia 14 lipca 1961 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159) przewiduje w art. 20 wydanie decyzji administracyjnej, a w art. 11 ust. 1 m.in stanowi, że użytkowanie wieczyste terenów państwowych podlega przepisom tytułu II księgi drugiej kodeksu cywilnego, przy czym zgodnie z ust. 2 art. 11 ustawy w brzmieniu nadanym nowelą z dnia 19 kwietnia 1969 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 80) do ustanowienia wieczystego użytkowania potrzebny jest również wpis do księgi wieczystej. A zatem przy przewidzianym wydaniu decyzji administracyjnej ustanowienie wieczystego użytkowania następuje w drodze czynności cywilnoprawnej. Przy takim zaś unormowaniu wyżej przytoczone podstawy zasady, wyrażonej w sentencji cyt. uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 25.IV.1964 r. III Co 12/64, uzasadniają stosowanie z takich samych względów tej samej zasady przy ocenie skutków uchylenia decyzji administracyjnej po zawarciu umowy o przekazaniu terenu w wieczyste użytkowanie.Należy również zauważyć, że z mocy postanowień wspomnianej noweli z dnia 19 kwietnia 1969 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 80) uchylona została cyt. ustawa z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych. Przy łącznym zaś obecnie (czego Sąd Wojewódzki nie miał na uwadze) unormowaniu sprzedaży budynków i oddawania terenów państwowych w użytkowanie wieczyste w rozdziale 3 cyt. ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. (Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159), a w szczególności przy przewidzianym w art. 12 tej ustawy oddawaniu terenu w użytkowanie wieczyste jednocześnie z zawarciem umowy o sprzedaż budynku, należałoby uznać za usprawiedliwione zastrzeżenia przeciwko stosowaniu różnych zasad przy ocenie skutków uchylenia decyzji administracyjnej po zawarciu umowy - w zależności od tego, czy chodzi o sprzedaż budynku, czy też o oddanie terenu w użytkowanie wieczyste.Przytoczone argumenty prowadzą do wniosku, że uchylenie ostatecznej decyzji administracyjnej po zawarciu umowy o oddaniu terenu państwowego w użytkowanie wieczyste nie powoduje samo przez się nieważności umowy; okoliczności jednak, z powodu których nastąpiło uchylenie, mogą mieć znaczenie dla oceny w świetle prawa cywilnego ważności umowy o przekazaniu terenu w użytkowanie wieczyste lub dopuszczalności uchylenia się od skutków prawnych zawartego w niej oświadczenia woli.Sąd Wojewódzki - jakkolwiek wyraził zastrzeżenia przeciwko powoływaniu się strony pozwanej na przytoczoną uchwałę z dnia 25.IV.1964 r. III Co 12/64 ze względu na inny przedmiot niniejszej sprawy - w istocie zgodnie z przyjętą wyżej zasadą dokonał samodzielnej oceny ważności wymienionej na wstępie umowy notarialnej z dnia 22.I.1969 r. o oddaniu w użytkowanie wieczyste gruntu przy ul. K. w W. Uznał mianowicie tę umowę za nieważną nie ze względu na późniejszy fakt uchylenia decyzji administracyjnej, lecz z uwagi na to, że zawarcie umowy było - według oceny Sądu - sprzeczne z art. 37 cyt. ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach oraz z przepisem § 2 cyt. uchwały nr 11 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1965 r. w sprawie oddania niektórych terenów na obszarze m.st. Warszawy w wieczyste użytkowanie (MP Nr 6, poz. 18).W rewizji słusznie zakwestionowano prawidłowość tej oceny. Dokonane bowiem w uzasadnieniu wyroku ustalenia, złożone w sprawie dokumenty i niesporne między stronami okoliczności przytoczone w postępowaniu rewizyjnym nie dają podstaw do przyjęcia nieważności wymienionej umowy z dnia 22.I.1969 r. także z przyczyn wskazanych przez Sąd Wojewódzki.Wymieniony przez Sąd przepis art. 37 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, wyrażający w obecnej numeracji jednolitego tekstu treść przepisu art. 41 tej ustawy w jej brzmieniu pierwotnym, zawiera postanowienie, że tereny stanowiące własność Państwa, będące do dnia wejścia w życie ustawy w użytkowaniu lub zarządzie jednostek państwowych, przechodzą w użytkowanie tych jednostek. Dyspozycja tego przepisu sprowadza się do postanowienia, że tereny stanowiące własność Państwa w dniu wejścia w życie ustawy, tj. w dniu 21.X.1961 r. (art. 50 - Dz. U. z 1961 r. Nr 32, poz. 159), pozostają w użytkowaniu tych jednostek państwowych, w których użytkowaniu lub zarządzie były w powyższej dacie. Przepis ten - jeśli chodzi o unormowania w rozdziale 3 ustawy dotyczące oddawania terenów państwowych w użytkowanie wieczyste - nie zawiera żadnych wyłączeń ani co do gruntów, także tych, które przejęto na własność Państwa z mocy postanowień dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279), ani co do właściwości organów powołanych w myśl przepisów tego rozdziału do podejmowania decyzji w przedmiocie przekazania terenu państwowego w użytkowanie wieczyste i do zawarcia na tej podstawie stosownej umowy. Dlatego brak jest podstaw do przyjęcia, iż zawarcie umowy notarialnej z dnia 22.I.1969 r. nastąpiło z naruszeniem art. 37 cyt. ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.We wspomnianej uchwale nr 11 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1965 r. w § 1 i 3 postanowiono, iż na obszarze m.st. Warszawy w jej granicach z dnia wejścia w życie dekretu z 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279) tereny, stanowiące m.in. działkę zabudowaną domem jednorodzinnym lub małym domem mieszkalnym, mogą być właścicielom lub ich następcom prawnym - mimo że nie złożyli oni wniosku o przyznanie prawa wieczystej dzierżawy, zabudowy lub własności czasowej w terminie określonym w powyższym dekrecie - oddane w wieczyste użytkowanie z jednoczesnym przywróceniem własności budynków, a zatem z równoczesnym anulowaniem przewidzianego w art. 8 cyt. dekretu przejścia prawa własności budynków na Państwo w razie niezłożenia w terminie wskazanego wniosku. W § 2 uchwały zastrzeżono, że tereny te nie mogą być oddane w użytkowanie wieczyste w wypadkach wskazanych w tym przepisie, a w szczególności gdy dany teren lub położony na nim budynek jest potrzebny na cele użyteczności publicznej lub na cele obrony Państwa.W rozpoznawanej sprawie brak jest uzasadnionych podstaw do przyjęcia, aby wymieniona umowa notarialna z dnia 22.I.1969 r. o przekazaniu w użytkowanie wieczyste działki przy ul. K. naruszyła przepis § 2 cyt. uchwały ze względu na wskazane przez Sąd Wojewódzki cele. Położony na tej działce dom - co jest niesporne - jest użytkowany i przeznaczony, zgodnie zresztą ze swym charakterem, na cele mieszkalne, przy czym obecny właściciel Józef P. mieszka i mieszkał w tym domu jeszcze przed nabyciem go od Marii G. Budynki tego typu, jak wynika z przedstawionego na rozprawie przed Sądem Najwyższym, a zatwierdzonego przez kwatermistrzostwo WP wykazu i z treści złożonych dokumentów, przeznaczone są przez organy wojskowe na sprzedaż, m.in. przeznaczone zostały na sprzedaż kwatery w jednym z domów, który jest położony przy tej samej ul. K. w W. Na tle bezspornych okoliczności niniejszej sprawy strona powodowa nie wykazała zatem uzasadnionych podstaw do przyjęcia nieważności wymienionej umowy z przyczyn, na jakie powołał się Sąd Wojewódzki.W konkluzji powyższych wskazań należało z mocy art. 390 § 1 k.p.c. zaskarżony wyrok zmienić i orzec jak w sentencji.