III CZP 37/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Banku Spółdzielczego w P. przeciwko Józefowi R. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 28 marca 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy na podstawie art. 526 k.c. wierzyciel może domagać się od nabywającego gospodarstwo rolne przed dniem 4.XI.1971 r. zapłaty długu zaciągniętego przez zbywcę w związku z prowadzeniem tego gospodarstwa?2) w razie odpowiedzi twierdzącej na powyższe pytanie - czy świadomość nabywcy, o której mowa w art. 526 k.c., powinna istnieć w chwili nieformalnego nabycia, czy też w dniu 4.XI.1971 r., tj. w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250)?",uchwalił:Osoba, która przed dniem 4 listopada 1971 r. nabyła bez zachowania formy aktu notarialnego gospodarstwo rolne, co do którego właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej stwierdził nabycie przez nią własności na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), odpowiada z mocy art. 526 k.c. solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązanie związane z prowadzeniem tego gospodarstwa, jeżeli w chwili zawarcia nieformalnej umowy wiedziała o tym zobowiązaniu.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu pytania prawne (art. 391 k.p.c.) wyłoniły się na tle następującego stanu faktycznego:Powodowy Bank wytoczył przeciwko pozwanemu, jako właścicielowi gospodarstwa rolnego, powództwo o zapłatę ceny nabycia ziemniaków sadzeniaków, które zostały zakupione na potrzeby tego gospodarstwa. W związku z tym, że ziemniaki te nabyła poprzednia właścicielka, Bank powołał się na przepis art. 526 k.c., w myśl którego nabywca przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązanych mimo zachowania należytej staranności. W toku sprawy okazało się, że poprzednia właścicielka zbyła pozwanemu wymienione gospodarstwo bez zachowania formy aktu notarialnego przed datą wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), a więc zbycie to nie wywołało skutku w postaci przeniesienia własności. Obecnie jednak pozwany jest najpewniej właścicielem tego gospodarstwa z mocy art. 1 ust. 1 wymienionej ustawy.W związku z tym, że przepis art. 526 k.c. odnosi się tylko do wypadków nabycia przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego w drodze czynności prawnej, a pozwany stał się właścicielem ex lege na podstawie przepisu ustawy, wyłoniła się w sprawie wątpliwość, czy przepis art. 526 k.c. ma do niego zastosowanie jako do "nabywcy" gospodarstwa rolnego. Tę wątpliwość Sąd Wojewódzki ujął w pierwszym przedstawionym Sądowi Najwyższemu pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneOdpowiadając na to pytanie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Istotnie, zgodnie z brzmieniem przepisu art. 526 k.c. oraz z utrwaloną (na tle podobnie sformułowanego art. 188 k.z.) judykaturą nie ma on zastosowania do nabycia ex lege. Tej jednak generalnej zasady nie można odnieść do nabycia na podstawie art. 1 ust. 1 wymienionej ustawy z dnia 26 października 1971 r. Przepis ten przewiduje wprawdzie nabycie własności nieruchomości rolnej w określonych w nim okolicznościach ex lege, ale warunkiem tego nabycia jest poprzednio zawarta umowa przeniesienia własności, nieważna tylko dlatego, że strony nie zachowały formy aktu notarialnego. Z formalnoprawnego więc punktu widzenia stanowi on samoistną podstawę nabycia własności, ale jeżeli chodzi o jego założenia ekonomiczne, to w rzeczywistości sankcjonuje on tylko wolę stron, wyrażoną w sposób wadliwy. Ten cel ustawy, wynikający w sposób niedwuznaczny z przesłanek, od których uzależnione jest nabycie własności na podstawie jej art. 1 ust. 1, znajduje potwierdzenie w dalszych jej przepisach, a w szczególności w tych, które nakazują honorowanie dokonanych przez strony wpłat na cenę nabycia (art. 5 ustawy).Ten zasadniczy motyw ustawodawcy, polegający - jak już wyjaśniono - na usankcjonowaniu woli stron, uzasadnia traktowanie z niektórych punktów widzenia (tzn. wtedy, gdy jest to zgodne z założeniami ustawy) nabycia, o którym mowa, tak jakby to było nabycie w drodze czynności prawnej. Do takich przepisów, które należy stosować do tzw. nieformalnego nabywcy nieruchomości rolnej, a obecnie jej właściciela, należy niewątpliwie przepis art. 526 k.c. Motyw bowiem ochrony wierzycieli, których wierzytelności powstały w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, jest i w tym wypadku w pełni aktualny.Charakter nabycia własności nieruchomości rolnej na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r., tzn. ścisłe powiązanie tego nabycia z wolą stron, uzasadnia także odpowiedź na drugie pytanie Sądu Wojewódzkiego. Skoro mianowicie do nabycia tego należy w określonych okolicznościach stosować niektóre przepisy o nabyciu w drodze czynności prawnej i skoro okazało się to uzasadnione wobec przepisu art. 526 k.c., to przepis ten należy do nabycia, o którym mowa, stosować w pełnym zakresie, a więc stosować go o tyle, o ile nabywca miał świadomość istnienia zobowiązania w chwili nabycia, a nie w chwili uzyskania własności z mocy późniejszej ustawy. Przyjęcie zresztą jako decydującej z omawianego punktu widzenia tej ostatniej chwili kłóciłoby się z założeniami art. 526 k.c.Dodać jeszcze należy, że zastosowanie do tzw. nieformalnego nabywcy gospodarstwa rolnego przepisu art. 526 k.c. jest dopuszczalne tylko o tyle, o ile nabycie przezeń własności na podstawie wymienionej ustawy zostało stwierdzone orzeczeniem właściwego do spraw rolnych organu prezydium powiatowej rady narodowej. Wprawdzie nabycie własności na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy następuje z mocy samego prawa, ale w świetle jej art. 12 konieczną przesłanką powołania się na to nabycie jest istnienie takiego orzeczenia. Sąd przeto nie może orzekać o tym nabyciu, nawet jeżeli jest to tylko przesłanką właściwego rozstrzygnięcia.Stanowi to oczywiście pewne utrudnienie dla wierzycieli, ale utrudnienie dające się pokonać, zawsze bowiem mogą oni zwrócić się do wymienionego organu o wydanie odpowiedniej decyzji, bo decyzję tę organ ten wydaje z urzędu.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.