III CZP 120/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Wypiórkiewicz. Sędziowie SN: K. Kołakowski, C. Żuławska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Spółdzielni Inwalidów (...) w M. o wpis prawa własności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Nowym Sączu postanowieniem z dnia 12 września 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy w przypadku, gdy w skład przekazywanego na własność majątku wchodzi nieruchomość, umowa przewidziana w art. 3 ust. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36) wymaga dla swej ważności zachowania formy aktu notarialnego (art. 158 k.c.)?podjął następującą uchwałę:Przekazanie na własność nieruchomości na podstawie art. 3 ust. 6 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36) nie wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Uzasadnienie faktycznePaństwowe Biuro Notarialne w M.D. postanowieniem z dnia 3 lipca 1991 r. odmówiło dokonania wpisu prawa własności na rzecz Spółdzielni Inwalidów (...) w M. na nieruchomości przekazanej tej spółdzielni przez likwidatora "Regionalnego Związku..." w K. Przesłanką odmowy był brak aktu notarialnego przenoszącego własność tej nieruchomości, czego wymaga art. 158 k.c.Od postanowienia tego wnioskodawca wniósł rewizję, powołując się na tę okoliczność, że przedmiotowa nieruchomość przekazana została w trybie ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36).Rozpoznając rewizję, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości, które przytoczono w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozdział I Dział III Tytułu I Księgi drugiej Kodeksu cywilnego reguluje nabycie (i utratę) własności przez jej przeniesienie mocą woli zbywcy. Wola ta wyrażona jest w umowach stanowiących prawną formę obrotu m.in. nieruchomościami. Ratio legis artykułu 158 k.c., mieszczącego się w tym rozdziale, jest ochrona pewności i bezpieczeństwa obrotu nieruchomościami między innymi przez prewencyjną kontrolę zgodności umów przenoszących własność z przepisami prawa - co trafnie stwierdził Sąd Wojewódzki.Jednakże okoliczności i cel wydania cyt. ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. są całkowicie odmienne. Nie chodzi tu o uregulowanie obrotu nieruchomościami, lecz o przeprowadzenie niezależnych od woli poszczególnych właścicieli zmian organizacyjnych w spółdzielczości, z którymi wiąże się rozdysponowanie majątku likwidowanych jednostek organizacyjnych (struktur) w trybie bądź nieodpłatnego zwrotu (por. art. 3 ust. 5) bądź przekazania na własność (por. art. 3 ust. 6) na zasadach częściowej lub pełnej odpłatności, albo też nieodpłatnie (por. art. 3 ust. 8 w zw. z ust. 7). Fakt, że posłużono się przy tym formą prawną umowy, nie jest wystarczającą przesłanką traktowania jej jako umowy obrotu, nie wyraża ona bowiem woli stron ani od tej woli nie zależy. Świadczy o tym, między innymi, wprowadzenie likwidacji z mocy ustawy, możliwość pominięcia woli członków związków spółdzielni przy zatwierdzaniu planu rozdysponowania majątku likwidowanych związków (art. 3 ust. 3), a także wiele posunięć reorganizacyjno-majątkowych, przewidzianych w art. 5 i nast. cyt. ustawy. Podobny charakter organizacyjnego zabiegu (a nie aktu obrotu) miało przekazywanie nieruchomości między spółdzielniami w następstwie wprowadzenia dwustopniowego podziału administracyjnego państwa (ustawa z dnia 28 maja 1975 r. - Dz. U. Nr 16, poz. 91), na co trafnie powoływał się Sąd Wojewódzki. Podobnie też dokonuje się przejęcie majątku (w tym także własności nieruchomości) w razie łączenia się spółdzielni (art. 101 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze - Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.), na co trafnie powołał się wnioskodawca.Wszystko to prowadzi do wniosku o całkowitej odmienności rationis legis omawianej prawnej regulacji przesunięć majątkowych w zestawieniu z regulacją normalnego obrotu, a w tym - art. 158 k.c. Odpowiedzi na rozważane zagadnienie prawne szukać zatem należy w argumentacji a contrario z reguły, zgodnie z którą jedynie tożsamość rationis legis uzasadnia stosowanie takich samych dyspozycji normy (ubi eadem legis ratio, ibi eadem dispositio). Niewątpliwie bowiem jest, że przy władczo wprowadzonych ustawowych zmianach organizacyjnych ani prewencyjna kontrola treści aktów, ani wzgląd na pewność i bezpieczeństwo obrotu w akcie przesunięcia majątkowego wynikającego z tych zmian nie znajdują uzasadnienia. Pewność i bezpieczeństwo natomiast ewentualnych dalszych aktów obrotu nieruchomościami dokonywanych przez nowych właścicieli (wnioskodawcy) wymagają wpisu prawa własności na ich rzecz.Na podstawie powyższego Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w uchwale.